Ötən il Qarabağda hansı tədqiqat işləri aparılıb?

2025-ci ildə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan tədqiqat işləri açıqlanıb.

Bu barədə Oxu.Az-ın sorğusuna cavab olaraq Arxeologiya və Antropologiya İnstitutundan məlumat verilib.

Bildirilib ki, cari ildə institut əməkdaşları işğaldan azad olunmuş Zəngilan, Ağdam, Füzuli, Xocalı, Xocavənd, Kəlbəcər rayonları ərazisində arxeoloji və antropoloji tədqiqatlar aparıblar.

Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Azad Zeynalovun rəhbərlik etdiyi beynəlxalq Paleolit arxeoloji ekspedisiyası Qarabağın Xocavənd rayonunda yerləşən Azıx mağarasında tədqiqat aparıb. Tədqiqatlar Orhus Universiteti ilə 2023-cü ildə imzalanmış müqavilə əsasında həyata keçirilib. Bu il aparılan tədqiqatların əsas məqsədi mağarada təxminən 15 metrlik çöküntülərin stratiqrafiyasını (tarixi geologiyanın bölməsi, Yer qabığını təşkil edən, Yerin və onun üzərində məskunlaşmış üzvi aləmin inkişafının təbii mərhələlərini əks etdirən çökmə, vulkanogen və metamorfik əmələgəlmələrin tarixi ardıcıllığını, ilkin münasibətlərini və coğrafi yayılmasını öyrənir) dəqiqləşdirmək, bütün təbəqələrdən müxtəlif üsullarla nümunələr götürmək və çöküntülərin təhlili üçün biomarkerlər götürmək olub. Nəticədə, təhlil üçün 100 kiloqramdan artıq çəkidə 300-dən çox nümunə götürülüb.

Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şamil Nəcəfov Xocalı tarixi-arxeoloji kompleksi ərazisində tədqiqatlar aparıb. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində nekropol ərazisində yerüstü əlamətləri görünməyən, 70 sm dərinlikdə Xocalı türbəsinə bitişik məqbərə yeri aşkar edilib. Eyni zamanda, nekropolda tunc dövrünə aid daha bir kurqan aşkar edilib.

Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun Elmi işlər üzrə direktor müavini tarix elmləri doktoru, dosent Zaur Həsənovun başçılıq etdiyi "Füzuli-Xocavənd dəmir dövrü arxeoloji ekspedisiyası" Füzuli rayonunun işğaldan azad olunmuş Mirzəcamallı və Merdinli kəndlərinin arasında yerləşən "Yedditəpə" kurqanlar abidəsində Koreya və İsveçrə alimlərinin birgə iştirakı ilə tədqiqat aparıb. Araşdırmalar Yedditəpə abidəsinin şərq sıra xəttində yerləşən 5 nömrəli kurqanda aparılıb. Qara və sarı torpaq qatları arasında kül izləri, qamış qabıqları və ağac fraqmentləri qeydə alınıb, bu xüsusiyyətlər abidənin inşasında mühəndislik yanaşmalarının tətbiq olunduğunu göstərib.

Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Natiq Alışovun rəhbərliyi ilə Xocavənd rayonu Tuğ "Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Qoruğunda 2025-ci ilin yanvar ayında Dövlət Turizm Agentliyinin (DTA) dəstəyi ilə arxeoloji kəşfiyyat və qazıntı işləri aparılıb. Abidə ətrafında ermənilər tərəfindən qeyri-qanuni tədqiqat işləri 2017-2020-ci illərdə həyata keçirilib. Bu tədqiqatlar zamanı kilsənin daxili və xarici görünüşündə xeyli dəyişikliklər aparılıb. Aparılan tədqiqatlarda bu faktlar qeydə alınmış, həmçinin kilsə ətrafında yerləşən bir sövmə (ibadətxana) arxeoloji cəhətdən tədqiq edilib, əlavə olaraq sənduqə tipli qəbirlər qeydə alınaraq onlardan birində tədqiqat aparılıb, radiokarbon analizi üçün nümunələr götürülüb.

Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix elmləri doktoru, professor Arif Məmmədovun başçılığı ilə 2025-ci ilin yanvar ayında Tuğ Qoruğuna daxil olan Qırmızı kilsə alban dövrü abidəsində arxeoloji tədqiqatlar davam etdirilib. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı məlum oldu ki, məbədin örtüyü, cənub-şərq və şimal-qərb divarı dağılmış vəziyyətdə olsa da, onun yalnız şərq divarı salamat vəziyyətdədir. Qırmızı Kilsə XIX əsrin ortalarından məbəd kimi istifadə olunmadığından onun içərisində əlavə qəbirlər salınıb.

Həmçinin o, Şərqi Zəngəzur arxeoloji ekspedisiyası Zəngilanda, Şərifan kəndi ərazisində tədqiqat aparıb. 2025-ci il tədqiqatları türbənin daxili və ətrafında aparılan qazıntılar qəbir kamerasının kompleks quruluşunu, bişmiş kərpiclə hörülmüş iki hissəli dəfn sistemini və orta əsr müsəlman qəbirlərinin mövcudluğunu müəyyən edib. Aşkar olunan maddi-mədəniyyət nümunələri abidənin XIII-XV əsrlərə aid olduğunu təsdiqlənərək bölgənin orta əsr dini-memarlıq ənənələrinin və sosial həyatının öyrənilməsi üçün mühüm elmi material təqdim edib.

Eyni zamanda, ötən il Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun Məhkəmə arxeologiyası və antropologiyası ekspedisiyası Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının işçi qrupu ilə birgə işğaldan edilmiş Ağdam, Ağdərə, Xocalı, Şuşa və Əsgəran ərazilərində Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşmüş Azərbaycan vətəndaşlarının axtarışı ilə əlaqədar tədqiqat işləri aparıb. Tədqiqatlar Ağdam, Şuşa, Xocalı, Ağdərə, Kəlbəcər və digər rayonlarda aparılmış, müxtəlif ərazilərdə Birinci Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş, itkin düşmüş vətəndaşlara aid olması ehtimal olunan insan skeletləri və fraqmentləri aşkarlanıb. Qazıntılar zamanı həm mülki, həm də hərbi şəxslərə aid qalıqlar müəyyən edilib, müvafiq qaydada sənədləşdirilərək aidiyyəti üzrə təhvil verilib.

Aygün Mirakif