Özünə vaxt ayırmayan insanlar niyə tükənir? ARAŞDIRMA

İnsanların çoxu “özümə vaxtım yoxdur” deyir. Amma məsələ həmişə vaxtın az olması deyil. Psixoloqlar hesab edirlər ki, insanların özlərinə vaxt ayırmamasının arxasında həm psixoloji, həm də sosial səbəblər dayanır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Ən əsas səbəblərdən biri günahkarlıq hissidir. Xüsusilə qadınlar, valideynlər və ailə qayğılarını üzərinə götürən insanlar özlərinə vaxt ayıranda bunu bəzən eqoist davranış kimi qəbul edirlər. Onlar düşünürlər ki, əvvəlcə hər kəsin işi görülməli, öz ehtiyacları isə sona saxlanmalıdır. Zaman keçdikcə bu düşüncə insanın həyat tərzinə çevrilir.

Digər mühüm səbəb isə “məhsuldarlıq kultu”dur. Müasir dövrdə insanın dəyəri sanki gördüyü işlərin sayı ilə ölçülür. Daim işləmək, məşğul olmaq, nəyəsə çatmağa çalışmaq uğurun göstəricisi kimi təqdim edilir. Nəticədə dincəlmək, hobbi ilə məşğul olmaq və ya sadəcə heç nə etməmək vaxt itkisi kimi görünməyə başlayır. Halbuki psixoloqlar bildirirlər ki, fasiləsiz işləyən beyin bir müddətdən sonra həm yaradıcılığını, həm də qərarvermə qabiliyyətini itirir.

Bəzən insan özünə vaxt ayırmır, çünki bunun necə ediləcəyini belə unudub. Uzun müddət yalnız iş, ailə və məsuliyyətlər arasında yaşayan insanlar “Mən əslində nəyi sevirəm?” sualına cavab verməkdə çətinlik çəkirlər. Bu hal psixologiyada bəzən öz ehtiyaclarından uzaqlaşma kimi qiymətləndirilir.

Mükəmməlliyyətçilik də buna səbəb olur. Belə insanlar düşünürlər ki, bütün işlər tam bitmədən istirahət etmək olmaz. Amma həyatın reallığında işlər heç vaxt tam bitmir. Nəticədə insan istirahəti daim təxirə salır və fiziki, emosional tükənməyə doğru gedir.

Bəzi insanlar isə sakit qalmaqdan çəkinirlər. Gün ərzində telefon, sosial media, televiziya və müxtəlif məşğuliyyətlərlə daim diqqətlərini yayındırırlar. Çünki tək qalanda düşüncələri, narahatlıqları və emosiyaları ilə üz-üzə gəlmək məcburiyyətində qalırlar. Bu səbəbdən özünə vaxt ayırmaq onlar üçün rahatlıqdan çox narahatlıq yaradır.

Psixoloqlar qeyd edirlər ki, uşaqlıqda formalaşan inanclar da mühüm rol oynayır. Əgər insan böyüyərkən daim “özünü yox, başqalarını düşün”, “əvvəl başqalarına xidmət et” kimi mesajlar alıbsa, yetkin yaşda öz ehtiyaclarını ikinci plana atmağa daha meyilli olur.

Özünə vaxt ayırmamaq təkcə yorğunluq yaratmır. Araşdırmalar göstərir ki, bu vərdiş uzun müddət davam etdikdə xroniki stress, emosional tükənmə (burnout), narahatlıq, depressiya riskinin artması, yuxu pozuntuları, diqqət və yaddaş problemləri, hətta ürək-damar xəstəlikləri üçün risk faktorlarından birinə çevrilə bilər.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, özünə vaxt ayırmaq lüks deyil, psixoloji ehtiyacdır. Bu, saatlarla tək qalmaq demək deyil. Gün ərzində 15-20 dəqiqə sevdiyi musiqiyə qulaq asmaq, kitab oxumaq, gəzintiyə çıxmaq, idman etmək, meditasiya etmək və ya sadəcə sakit oturmaq belə beynin bərpasına kömək edir. İnsan əvvəlcə öz psixoloji resurslarını doldurduqda, həm ailəsinə, həm işinə, həm də ətrafındakı insanlara daha sağlam şəkildə dəstək ola bilir.

Müasir psixologiyanın əsas yanaşmalarından biri budur ki, özünə vaxt ayırmaq eqoizm deyil. Əksinə, bu, insanın emosional sağlamlığını qoruyan, münasibətlərinin keyfiyyətini artıran və uzunmüddətli məhsuldarlığını təmin edən vacib həyat bacarığıdır.

Ayşən Vəli