Paralel böhranlar və vahid geosiyasi transformasiya TƏHLİL

Dünya siyasətində baş verən son proseslər göstərir ki, beynəlxalq münasibətlər sistemi artıq klassik regional böhranlar mərhələsini geridə qoyaraq daha geniş və struktur dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunan yeni bir dövrə daxil olur. Yaxın Şərqdə artan gərginlik, Ukrayna müharibəsinin uzanması və ABŞ ilə Çin arasında dərinləşən rəqabət ilk baxışda bir-birindən ayrı hadisələr kimi görünsə də, Qərb analitik mühitində bu proseslər getdikcə daha çox vahid geosiyasi transformasiyanın elementləri kimi qiymətləndirilir. Bu yanaşma müasir beynəlxalq sistemin çoxqatlı və qarşılıqlı asılılıq xarakterini daha aydın şəkildə ortaya qoyur.

Yaxın Şərqdə müşahidə olunan dinamika xüsusilə diqqət çəkir. Regionda İsrail, İran, Türkiyə və ərəb ölkələri arasında gərginliyin artması genişmiqyaslı müharibə ehtimalını nəzəri olaraq gündəmdə saxlasa da, praktiki müstəvidə əsas aktorların birbaşa toqquşmadan yayınmağa çalışdığı aydın görünür. Qərb mənbələrində bu vəziyyət tez-tez idarə olunan eskalasiya kimi xarakterizə olunur. Bu isə onu göstərir ki, tərəflər arasında qarşıdurma daha çox dolayı mexanizmlər üzərindən aparılır. Suriya bu baxımdan əsas geosiyasi məkanlardan birinə çevrilib. İsrailin İranla əlaqəli hədəflərə qarşı əməliyyatları və Türkiyənin regiondakı hərbi mövcudluğu iki ölkə arasında birbaşa deyil, lakin potensial risk daşıyan dolayı qarşıdurma mühiti yaradır. Bu vəziyyət nəzarətli gərginlik modelinin tipik nümunəsidir.

Bu regional prosesləri qlobal kontekstdən ayırmaq mümkün deyil. Çünki Yaxın Şərq artıq ABŞ ilə Çin arasında gedən strateji rəqabətin dolayı təsir sahələrindən birinə çevrilib. ABŞ ənənəvi müttəfiqlər sistemi vasitəsilə mövcud qlobal nizamı qorumağa çalışdığı halda, Çin daha çox iqtisadi alətlər və enerji siyasəti üzərindən təsir dairəsini genişləndirir. Bu rəqabət birbaşa hərbi qarşıdurma formasında olmasa da, onun nəticələri müxtəlif regionlarda, o cümlədən Yaxın Şərqdə özünü göstərir. Beləliklə, regional böhranlar böyük güclər arasında gedən daha geniş strateji mübarizənin tərkib hissəsinə çevrilir.

Ukrayna müharibəsi bu proseslərin Avropa istiqamətindəki əsas təzahürü kimi çıxış edir. Bu münaqişə artıq qısa müddətli hərbi əməliyyat çərçivəsindən çıxaraq uzunmüddətli geosiyasi qarşıdurmaya çevrilib. Müharibə yalnız Rusiya ilə Ukrayna arasında deyil, eyni zamanda Qərb ilə Rusiya arasında sistem səviyyəli qarşıdurmanın elementi kimi qiymətləndirilir. Bu proses Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişdirir və NATO-nun rolunu gücləndirir. Eyni zamanda, bu müharibə digər regionlarda aktorların davranışına təsir edərək daha sərbəst və bəzən daha riskli siyasətlərin formalaşmasına şərait yaradır.

Geosiyasi gərginliklərin artması qlobal iqtisadi sistemə də birbaşa təsir göstərir. Müasir dövrdə iqtisadi proseslər getdikcə daha çox siyasi və təhlükəsizlik amillərindən asılı hala gəlir. Enerji bazarlarında qeyri-sabitlik, ticarət yollarında risklərin artması və investisiya mühitində qeyri-müəyyənlik qlobal iqtisadiyyatın daha fragmentləşmiş və həssas olduğunu göstərir. Bu şəraitdə iqtisadi qərarlar artıq yalnız bazar mexanizmləri ilə deyil, eyni zamanda geosiyasi risklərin qiymətləndirilməsi ilə müəyyən edilir.

Bütün bu proseslərin ümumi mənzərəsi onu göstərir ki, dünya hazırda sistem keçidi mərhələsindədir. Mövcud beynəlxalq nizamın əsas prinsipləri zəifləyir, lakin yeni sistem hələ tam formalaşmayıb. Bu aralıq mərhələ tarixən ən qeyri-sabit dövrlərdən biri hesab olunur. Çünki qaydaların qeyri-müəyyən olduğu bir şəraitdə aktorlar daha çevik, lakin eyni zamanda daha riskli qərarlar qəbul etməyə meylli olur.

Beləliklə, Yaxın Şərqdəki gərginlik, Ukrayna müharibəsi və ABŞ–Çin rəqabəti ayrı-ayrı böhranlar kimi deyil, eyni geosiyasi transformasiyanın paralel istiqamətləri kimi qiymətləndirilməlidir. Bu transformasiya yalnız güc balansını dəyişdirmir, həm də beynəlxalq münasibətlərin gələcək strukturunu müəyyən edir. Mövcud dinamika göstərir ki, qarşıdakı dövr daha çoxqütblü, daha mürəkkəb və daha qeyri-müəyyən olacaq.

Elbəyi Həsənli