Politoloq: ABŞ İranı yenidən masaya çəkə bilsə...

ABŞ-nin istəyir ki, rejimin gələcəkdə nüvə silahı yaratmaq qabiliyyətini tamamilə dayandırsın

ABŞ Tehrana nüvə proqramı ilə bağlı danışıqların yenidən başlanmasını təklif edib.

Bu barədə İran Xarici İşlər Nazirliyi məlumat yayıb.

Məlumata görə, danışıqların mümkün yeni raundunun keçiriləcəyi tarix hələ müəyyənləşdirilməyib və bu barədə dəqiq məlumat yoxdur.

Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, politoloq Şəbnəm Həsənova Sherg.az-a deyib ki, Donald Tramp administrasiyası tez bir zamanda hərbi zərbələrdən İranın nüvə proqramı ilə bağlı diplomatik sövdələşməyə keçməyə çalışır:

"ABŞ-nin istəyi odur ki, rejimin gələcəkdə nüvə silahı yaratmaq qabiliyyətini tamamilə dayandırsın. Bu baxımdan o, diplomatik səylər strategiyasını formalaşdırmağa daha çox önəm verir. Trampın ritorikası İranın nüvə proqramının “tamamilə məhv edildiyi” iddiası üzərində dayanmasından ibarətdir. Müdafiə Kəşfiyyat Agentliyinin ilkin qiymətləndirməsi isə bu mövqeni əks etdirmir. Nəticə etibarilə hücumun ölkənin nüvə proqramının əsas komponentlərini məhv etmədiyini aşkarlayır. Obyektlərə ciddi ziyan dəyib. Lakin bu o demək deyil ki, nüvə proqramının özü tamamilə sıradan çıxarılıb. Hətta ABŞ-nin zərbələrindən əvvəl ekspertlər və keçmiş rəsmilər də nüvə proqramının hərbi yolla məhv edilə biləcəyi fikrinə skeptik yanaşma sərgiləyirdilər. Bəzi mütəxəssislər bildirirlər ki, döyüş zərərinin yekun qiymətləndirilməsinin nəzərə alınması vacib olsa da, İranla gələcək danışıqlarda BMT-nin nüvə nəzarəti orqanının İranda yenidən işə salınması prioritet olmalıdır. 2015-ci il müqaviləsinə geri dönək. Bu müqavilədə müdaxiləli yoxlama və monitorinq mövcud idi. İranla danışıqlar üzərində işləmiş keçmiş yüksək rütbəli ABŞ rəsmisi də bildirir ki, bu mexanizm yenidən yaradılmalıdır. Yerində müfəttişlər mövcud olana qədər tam məqsədəuyğun hesab edilən hər hansı bir qiymətləndirmə olmayacaq".

Politoloq qeyd edib ki, Obama administrasiyası zamanı, 2015-ci ildə imzalanan saziş nəticəsində Atom Enerjisi Agentliyinin İranda mövcudluğu realla.d;:

"Bu da Agentliyin müfəttişlərinin ölkədə mövcudluğunu kəskin şəkildə artırmışdı. Tramp ilk səlahiyyət müddətində bu sazişdən ABŞ-ni çıxarmışdı. Saziş əsasən, 24/7 ərazidə müfəttişlər, elektron monitorinq var idi. Bu proses isə dünyanın heç bir yerində mövcud deyildi. Əgər şübhəli obyekt haqqında kəşfiyyat məlumatı olarsa, və İran bir neçə gün ərzində Agentliyi inandıra bilməsəydi, o zaman Agentlik müfəttişlərinin gedib təftiş edə bilməsi üçün bir səbəb olardı".

Analitik vurğulayıb ki, İran bu həftə Atom Enerjisi Agentliyinin rəhbəri Rafael Qrossinin oynadığı rolu “təəssüf doğuran rol” kimi dəyərləndirdi və Agentliklə əməkdaşlıq dayandırıldı:

"İsrailin hücumundan bir gün əvvəl Tehran Agentliyin hesabatına istinad etdi və Qrossini ABŞ və İsrailin İrana zərbələrinə şərait yaratmaqda günahlandırdı. Bu addım İranın agentliyin proqramına nəzarətini məhdudlaşdırmaq üçün illərdir atdığı addımların davamı kimi dəyərləndirilir. Məsələn, 2022-ci ildə Agentlik elan olunmamış ərazilərdə tapılan uran hissəciklərinə görə rəsmi Tehranı tənqid etdikdən sonra İran da buna əsas obyektlərdən müşahidə kameralarını yığışdırmaqla cavab vermişdi. ABŞ-də hesab olunur ki, İranın nüvə proqramı ilə bağlı hər hansı təsdiq edilə bilən razılaşmanın bir hissəsi kimi atılması lazım olan addımlar, proqramın hələ də mövcud olan elementlərinin məhv edilməsi, hər hansı sonrakı fəaliyyətin monitorinqi, yüksək zənginləşdirilmiş uranın qarışdırılması və proqramın istifadə olunan hissələrinin elan edilməsini əhatə edəcək. İllər keçdikcə Agentliyin bu ərazilərə girişinin azaldılması və indiki məqamda girişin mövcud olmaması İranın nüvə inventarı ilə bağlı bütün dünyada böyük məlumat boşluqları yaradır. Bu boşluq xüsusilə İranın zənginləşdirilmiş uranın yerləşdiyi əraziyə gəldikdə daha da dərinləşir.

Tramp administrasiyasının rəsmiləri son günlər anbarın ABŞ-nin zərbələri ərəfəsində köçürülmədiyini bildirsə də, Agentlik İranın zənginləşdirilmiş uranın bir hissəsini hücuma məruz qalmadan əvvəl ərazilərdən çıxarmış ola biləcəyi fikri üzərində dayanır".

Şəbnəm Həsənovanın fikrincə, danışıqların uğurlu olması üçün hər kəs ən azı faktların mənbəyi barədə razılığa gəlməlidir:

"İranın tam olaraq nəyə sahib olduğu, bunun harada və hansı vəziyyətdə saxlaması ilə bağlı yeni bir baza hazırlamaq lazımdır. Bu isə vaxt aparan və tərəflərin əməkdaşlığına əsaslanan məsələdir. İranı yenidən masaya çəkə bilsələr, qanuni və təsdiq edilə bilən bir razılaşma əldə etmək üçün tərəflər daha çox texniki danışıqlara getməli olacaq".