Qarabağda postmünaqişə transformasiyası: yaşıl icma və qadın iştirakçılığı

Bakı, 20 may, AZƏRTAC

Qarabağ regionunda postmünaqişə dövründə həyata keçirilən yenidənqurma prosesi yalnız yolların, binaların və fiziki infrastrukturun bərpası ilə məhdudlaşmır. Bu proses həm də sosial münasibətlərin, kollektiv yaddaşın, icma davranışının və insanların gündəlik həyat təcrübələrinin yenidən formalaşması mərhələsidir. Məhz bu baxımdan Qarabağ klassik postmünaqişə regionlarından fərqlənən və hələ də davam edən canlı transformasiya nümunəsi kimi çıxış edir. Region hazırda yalnız yenidənqurma mərhələsində deyil, həm də yeni sosial münasibətlərin, idarəetmə modellərinin və icma iştirakçılığı formalarının yaranması mərhələsindədir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti (UNEC) Elmi fəaliyyətin təşkili şöbəsinin müdiri, UNEC Xanım Tədqiqatçılar Şurasının rəhbəri iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Nərgiz Hacıyevanın “Postmünaqişə dövründə yaşıl icma iştirakçılığı və şəhər inkişafında qadınların rolu - Qarabağ nümunəsi” başlıqlı məqaləsində yer alıb. Müəllifin fikrincə, müxtəlif postkonflikt nümunələri göstərir ki, qadınların iştirakçılığı yalnız sosial dəstək funksiyası ilə məhdudlaşmır və daha geniş institusional nəticələr yarada bilir. Məsələn, Syerra-Leonedə münaqişədən sonrakı dövrdə qadınların lokal icma təşəbbüslərində və qərarvermə proseslərində iştirakının artması sosial bərpa və icmaəsaslı sülh quruculuğu təşəbbüsləri ilə əlaqələndirilib. Liberiyada qadın hərəkatları, xüsusilə vətəndaş təşəbbüsləri, sülh danışıqları və sosial koalisiyaların formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Ruanda nümunəsində isə münaqişədən sonrakı hüquqi və institusional islahatlar nəticəsində qadınların parlament və yerli idarəetmədə iştirak səviyyəsi əhəmiyyətli şəkildə artıb və ölkə qadın siyasi təmsilçiliyi üzrə dünyanın ən yüksək göstəricilərindən birinə çevrilib.

Lakin bu nümunələr mühüm bir məsələni ortaya qoyur: postmünaqişə reallıqları universal yanaşmalarla izah edilə bilməz. Hər regionun öz sosial psixologiyası, kollektiv travması, hüquqi keçid mərhələsi və lokal davranış xüsusiyyətləri mövcuddur. Buna görə də başqa regionlar üçün uğurlu hesab edilən siyasətlərin Qarabağa olduğu kimi tətbiqi məhdud və uğursuz nəticələr verə bilər, lakin müvafiq bir siyasi xətt adaptiv şəkildə lokallaşdırılaraq tətbiq edilə bilər. Postmünaqişə siyasəti hüquqi baxımdan da kontekstə uyğunlaşdırılmış yanaşma tələb edir.

Onun sözlərinə görə, mövcud “Scopus” təhlilləri göstərir ki, qadınların postmünaqişə iştirakçılığı əsasən sülh quruculuğu, dayanıqlılıq və siyasi təmsilçilik aspektlərindən araşdırılıb. Lakin qadınların yaşıl icma iştirakçılığı, dayanıqlı şəhər planlaması, ekoloji urbanizasiya və postmünaqişə şəhər idarəçiliyi ilə əlaqəsi kifayət qədər öyrənilməyib. Xüsusilə Qarabağ üzrə uzunmüddətli empirik tədqiqatların azlığı ciddi elmi boşluq yaradır.

“Digər mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, Qarabağ prosesi hələ davam edən bir transformasiya mərhələsidir. Sosial münasibətlər, məskunlaşma modelləri və icma davranışları dəyişməkdədir. Bu isə etibarlı məlumat bazasının və uzunmüddətli müşahidələrin məhdudluğu problemini ortaya çıxarır. Bəzən statistik göstəricilər insan davranışını izah edə bilmir, yalnız narrativ yanaşmalar isə sosial reallığın tam mənzərəsini təqdim etmir. Bu səbəbdən kəmiyyət metodlarının etnoqrafik müşahidələr, antropoloji yanaşmalar və sahə tədqiqatları ilə tamamlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu baxımdan Qarabağ yalnız Azərbaycan üçün deyil, həm də qlobal postmünaqişə araşdırmaları üçün real vaxtda müşahidə edilən unikal bir laboratoriya rolunu oynaya bilər”, - deyə məqalədə vurğulanır.