Qarabağda son nöqtə: 23 saatlıq əməliyyatın tarixi əhəmiyyəti

19-20 sentyabr 2023-cü il tarixlərində keçirilmiş antiterror əməliyyatı Azərbaycanın müasir tarixində mühüm yer tutan hadisələrdən biridir. Bu hadisəni yalnız qısa müddətli hərbi əməliyyat kimi deyil, 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra formalaşmış hərbi-siyasi proseslərin növbəti və həlledici mərhələsi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.
Bu prosesin siyasi rəhbərliyində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev dayanırdı. 2020-ci il müharibəsindən 2023-cü ilin sentyabrına qədərki dövrdə onun çıxışları, qəbul etdiyi siyasi qərarlar və Azərbaycanın beynəlxalq platformalardakı mövqeyi Qarabağ məsələsinin ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi çərçivəsində həll edilməsini əsas istiqamət kimi göstərirdi.

2023-cü il sentyabr əməliyyatı da məhz bu uzunmüddətli prosesin nəticələrindən biri oldu.
Prezident İlham Əliyevin müəyyən etdiyi əsas siyasi xətt
2020-ci ilin 44 günlük müharibəsindən sonra qarşıda daha mürəkkəb mərhələ dayanırdı. Müharibənin nəticələri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpasına imkan versə də, Qarabağda Azərbaycan dövlətinin tam nəzarətindən kənarda qalan ərazi və orada mövcud olan separatçılarım silahlı qüvvələri məsələsi həll edilməmişdi.
Prezident İlham Əliyev sonrakı çıxışlarında dəfələrlə Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bütün əraziyə şamil edilməli olduğunu vurğulayırdı. Bu yanaşma siyasi və diplomatik müstəvidə ardıcıl şəkildə müdafiə edildi.
Eyni zamanda Azərbaycan 2020-ci ildən sonra hərbi imkanlarını qorudu və inkişaf etdirdi. Bu, diplomatik danışıqların davam etdiyi bir şəraitdə hərbi amilin də Azərbaycanın strategiyasının tərkib hissəsi olaraq qalması demək idi.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasətdə iki istiqamət paralel görünürdü: diplomatik danışıqlar və hərbi-strateji hazırlıq.
44 günlük müharibə - strategiyanın ilk böyük mərhələsi
2020-ci il Vətən müharibəsi bu strategiyanın ən mühüm mərhələlərindən biri oldu.
44 gün davam edən müharibənin sonunda Azərbaycan bir sıra rayonlara nəzarəti bərpa etdi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması və regionda yeni təhlükəsizlik mexanizminin yaradılması nəzərdə tutuldu.
Prezident İlham Əliyev müharibə dövründə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı kimi hərbi əməliyyatların siyasi rəhbərliyini həyata keçirirdi. Müharibədən sonra isə qarşıya yeni məqsəd qoyuldu: əldə edilmiş hərbi nəticələrin siyasi və diplomatik müstəvidə möhkəmləndirilməsi.
Bu baxımdan 2020-ci il müharibəsi ilə 2023-cü il sentyabr hadisələri arasında siyasi-hərbi ardıcıllıq müşahidə olunur.
2021-2023-cü illər: hərbi və diplomatik təzyiqin davam etdirilməsi
2020-ci il noyabrından sonra proses başa çatmadı. Qarabağdakı vəziyyət, Ermənistanla münasibətlər, kommunikasiyaların açılması, sərhədlərin delimitasiyası və sülh sazişi məsələləri Azərbaycan-Ermənistan gündəliyinin əsas mövzularına çevrildi.
Azərbaycan Prezidenti bu dövrdə müxtəlif beynəlxalq platformalarda ölkəsinin mövqeyini müdafiə etdi. Eyni zamanda Azərbaycan ordusunun bölgədəki mövqeləri möhkəmləndirildi.
2021-2023-cü illərdə baş verən lokal hərbi toqquşmalar və Azərbaycan tərəfindən bir sıra strateji yüksəkliklərə nəzarətin əldə edilməsi Qarabağ ətrafındakı hərbi balansı dəyişdirdi.
2023-cü ilin aprelində Laçın istiqamətində dövlət sərhədində sərhəd-keçid məntəqəsinin yaradılması da Azərbaycanın bölgədə dövlət nəzarətini gücləndirən addımlarından biri oldu.
Bütün bunlar 19-20 sentyabr əməliyyatına qədər gedən yolun ayrı-ayrı mərhələlərini təşkil edirdi.

19 sentyabr: həlledici mərhələnin başlanması
2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Qarabağda erməni silahlı qüvvələrinin mövqelərinə qarşı lokal xarakterli antiterror tədbirlərinin başladığını elan etdi.
Azərbaycan hakimiyyəti əməliyyatın məqsədini bölgədə qanunsuz silahlı birləşmələrin zərərsizləşdirilməsi, onların tərksilah edilməsi və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpa olunması ilə əlaqələndirdi.
Prezident İlham Əliyev həmin prosesin siyasi rəhbəri kimi çıxış etdi və sentyabrın 20-də xalqa müraciətində əməliyyatın nəticələri barədə mövqeyini açıqladı.
Əməliyyatın qısa müddətdə başa çatması Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hazırlıq səviyyəsi, komandanlıq-idarəetmə imkanları, kəşfiyyat və texniki vasitələrdən istifadə qabiliyyəti baxımından mühüm hadisə kimi təqdim edildi.
Azərbaycan Ordusunun imkanları
2020-ci ildən sonrakı dövrdə Azərbaycan ordusunun modernləşdirilməsi davam etdirildi. Müasir silah sistemləri, pilotsuz uçuş aparatları, kəşfiyyat imkanları, dəqiq zərbə vasitələri və yeni taktiki yanaşmalar ordunun imkanlarını artırdı.
19-20 sentyabr əməliyyatı bu hərbi potensialın qısa müddətli əməliyyatda tətbiqinin nümunələrindən biri oldu.
Burada Prezident İlham Əliyevin Ali Baş Komandan kimi rolu ayrıca qeyd edilməlidir. Azərbaycan Konstitusiyasına əsasən, Prezident Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanıdır. 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü il əməliyyatı zamanı hərbi qərarların siyasi rəhbərlik səviyyəsində qəbul edilməsi Azərbaycanın dövlət strategiyasının hərbi komponenti ilə siyasi rəhbərliyin birbaşa əlaqəsini göstərirdi.
Əməliyyatın başa çatması və tərksilah prosesi
Sentyabrın 20-də əldə olunan razılaşmadan sonra Qarabağdakı erməni silahlı birləşmələrinin silahları yerə qoyması və Azərbaycan tərəfinin şərtləri əsasında tərksilah prosesinin başlanması nəzərdə tutuldu.
Beləliklə, Azərbaycan dövlətinin mövqeyinə görə, bölgədəki qeyri-qanuni silahlı qüvvələrin fəaliyyəti dayandırıldı və ərazidə dövlət idarəçiliyinin bərpası üçün imkan yarandı.
Bu hadisə Prezident İlham Əliyevin 2020-ci ildən sonra qarşıya qoyduğu əsas siyasi məqsədlərdən biri - Azərbaycanın suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində təmin edilməsi - baxımından həlledici mərhələ idi.
Humanitar məsələ
Əməliyyatın humanitar aspekti də xüsusi diqqət tələb edir.
Azərbaycan rəhbərliyi əməliyyatın mülki əhali üçün təhlükə yaratmadığını, zərbələrin hərbi obyektlərə yönəldiyini və mülki əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə çalışıldığını bəyan etmişdi.

Suverenliyin tam bərpası

2023-cü il sentyabr hadisələrinin Azərbaycan üçün əsas siyasi nəticəsi dövlət suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində faktiki həyata keçirilməsi oldu.
2024-cü ildə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 20 sentyabr Dövlət Suverenliyi Günü elan edildi. Sərəncamda 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan ərazisində dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyi vurğulanırdı.
Beləliklə, 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü il sentyabr əməliyyatı Azərbaycan dövlətinin rəsmi siyasi yaddaşında vahid tarixi prosesin iki mühüm mərhələsi kimi təqdim olunur.

Prezident İlham Əliyevin siyasi xəttinin yekun mərhələsi

2023-cü ilin sentyabr hadisələrini Prezident İlham Əliyevin 2020-ci ildən sonrakı siyasətindən ayrı təsəvvür etmək çətindir.

Bu dövrün əsas xüsusiyyəti hərbi və diplomatik vasitələrin paralel aparılması idi. Bir tərəfdən Azərbaycan beynəlxalq platformalarda ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələsini gündəmdə saxladı, digər tərəfdən ordunun hərbi hazırlığını və bölgədəki mövqelərini gücləndirdi.
19-20 sentyabr əməliyyatı isə bu siyasətin hərbi baxımdan həlledici mərhələsinə çevrildi.
Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan 2020-ci ildə hərbi üstünlük əldə etdi, sonrakı mərhələdə həmin nəticələri siyasi-diplomatik müstəvidə möhkəmləndirdi və 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ üzərində dövlət nəzarətinin tam bərpasına nail olduğunu elan etdi.
Bu baxımdan 20 sentyabr Azərbaycan tarixində yalnız hərbi əməliyyatın başa çatdığı gün deyil, dövlət suverenliyinin bütün ölkə ərazisində həyata keçirilməsi baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı kimi yadda qaldı.