Qarabağdan Ukraynaya: “Yaxşı ruslar“ın ikiüzlülüyü

“Yaxşı ruslar” adlandırılan fenomen Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı təcavüzündən sonra yaranmayıb. Bu, nə mənəvi oyanışın, nə də imperiya keçmişi ilə real qırılmanın nəticəsidir. Əksinə, onilliklər boyu Kremlin narrativlərinə xidmət etmiş, onları liberalizm, humanizm və “kontekstin mürəkkəbliyi” haqqında mülahizələrlə maskalayan, Rusiya siyasi və intellektual məkanında sabit və təkrarlanan bir elementdir.

Azərbaycan üçün bu fenomen çoxdan tanışdır və heç bir illüziya doğurmur. Qarabağ məhz rus liberal mühitinin beynəlxalq hüquqa və postsovet dövlətlərinin suverenliyinə real münasibətini ilk dəfə açıq şəkildə ortaya qoyan nöqtə oldu. Hələ 1980-ci illərin sonlarında — Qorbaçovun “perestroyka” dövründə, daha sonra isə 1990-cı illərdə Yeltsin hakimiyyəti zamanı Qarabağ ətrafındakı münaqişə bu psevdoliberal çevrə üçün bir növ lakmus kağızına çevrildi — sadə və aydın bir sınaq idi.

Beynəlxalq hüquq baxımından Dağlıq Qarabağ Azərbaycan ərazisi idi və bu gün də belədir. Bu status həm sovet dövründə, həm də SSRİ-nin dağılmasından sonra rəsmən təsbit olunmuşdu. Silahlı münaqişə başlayandan sonra BMT Təhlükəsizlik Şurası Ermənistanın Azərbaycan ərazilərindən işğalçı qüvvələrini çıxarmasını tələb edən dörd qətnamə qəbul etdi. Hüquqi mənzərə birmənalı idi və heç bir şərhə yer buraxmırdı.

Buna baxmayaraq, rus liberal mühitinin demək olar ki, hamısı — istisnasız olaraq — Ermənistanın tərəfini tutdu və tam şəkildə Kremlin ermənipərəst narrativini təkrarladı. Mixail Xodorkovski, Harri Kasparov, Yuliya Latınina, Viktor Şenderoviç və digər tanınmış simalar ya açıq şəkildə təcavüzü əsaslandırır, ya da baş verənləri qəsdən təhrif edərək işğalı “iki tərəfli münaqişə” kimi təqdim edirdilər. Eyni mövqeni bu gün həyatda olmayan rus “demokratiyasının” simvolları — Anatoli Sobçak, Qalina Starovoytova, akademik Andrey Saxarov və onun həyat yoldaşı Yelena Bonner-Əlixanyan, eləcə də onların çoxsaylı silahdaşları da tutmuşdular. Bu adlar bu gün tez-tez mənəvi örtük kimi istifadə olunur, halbuki onların özləri də Qarabağ sınağından keçə bilməmiş və Qarabağ müharibəsi ətrafındakı yalanlarla ləkələnmişdilər.

Qarabağ rusiyalı bu psevdoliberal çevrə üçün ilk ciddi imtahan oldu — və onlar bu imtahandan kəsildilər. 1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəllərində baş verən hadisələr barədə yalanlar, Ermənistan ərazisində tarixən yaşamış azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilən etnik təmizləmələrin susdurulması, 1987-ci ilin sonundan başlayan ilk qaçqın dalğasının görməzdən gəlinməsi, erməni işğalının əsaslandırılması və beynəlxalq hüququn “tarixi hisslər”lə əvəzlənməsi məhz bu mühitdə norma halına gəldi.

Sonrakı hadisələr göstərdi ki, söhbət təsadüfi səhvdən deyil, Moskvada — Köhnə Meydan və Lubyankadan idarə olunan sistemdən gedir. Rusiyanın Gürcüstana qarşı təcavüzü, Abxaziya və Tsxinvali bölgəsinin işğalı, 2008-ci ilin avqustunda baş vermiş “beşgünlük müharibə” bir daha sübut etdi ki, rus liberalları üçün Gürcüstanın ərazi bütövlüyü də dəyər deyil. Eyni yanaşma Moldovanın Dnestryanı bölgəsinə və Çeçenistanda baş vermiş iki müharibəyə də şamil olunurdu — burada Rusiya ordusunun cinayətləri ya bəraət qazandırılır, ya da “terrorizmlə mübarizə” şüarları altında susdurulurdu.

Sxem dəyişmirdi: zorakılığın “ümumilikdə” pislənməsi, “bütün tərəflərin günahı” barədə danışıq, konkret ifadələrdən yayınma və Rusiyanın qonşu xalqların taleyini müəyyən etmək “haqqının” müdafiəsi. İmperiya mahiyyəti inkar olunmurdu — sadəcə daha “liberal” və hörmətli qablaşdırmada təqdim edilirdi.

2014-cü ildə Ukraynanın Krımının işğalından sonra bu məntiq xüsusilə aydın göründü. Eyni şəxslərin əhəmiyyətli hissəsi ya açıq şəkildə ilhaqı dəstəklədi, ya da ən sadə suala cavab verməkdən yayındı: “Krım kimindir?” Məhz həmin vaxt aydın oldu ki, onlar üçün Qarabağla Krım arasında prinsipial fərq yoxdur — hər iki halda beynəlxalq hüququ deyil, imperiyanı seçirdilər.

2022-ci il fevralın 24-dən sonra — Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəsi başlayanda — bu simaların bir çoxu birdən-birə “doğru” sözlər danışmağa başladı. Lakin rəqəmsal dövr unutqanlığa yer qoymur. Onların əvvəlki çıxışları, məqalələri və ictimai mövqeləri sənədləşdirilib və hamı üçün açıqdır. Azərbaycan üçün bu, yeni bir kəşf olmadı — bu yol çox əvvəl keçilmişdi.

İkinci Qarabağ müharibəsinə qədər Azərbaycan artıq nəticə çıxarmış və informasiya məkanını həm Kreml, həm də Qərbdən gələn “hədiyyə gətirən danaylılar”dan ardıcıl şəkildə təmizləmişdi. Çünki rus psevdoliberalları onilliklər boyu Moskvaya sərfəli narrativləri yayırdılar. Nəticədə qələbə təkcə döyüş meydanında deyil, informasiya savaşında da əldə olundu.

Ukrayna bu yolu bu gün keçir, lakin bunun üçün qat-qat ağır bədəl ödəyir. Problem ukraynalıların sadəlövhlüyündə və ya anlamamasında deyil. Problem ondadır ki, “yaxşı ruslar” fenomeni sistemli şəkildə müttəfiq kimi təqdim olunur — məsuliyyət əvəzinə rəğbət, əməl əvəzinə söz təklif edilir.

Əgər eyni insanlar onilliklər boyu Kremlin imperiya narrativlərinə Azərbaycan, Gürcüstan və Moldova əleyhinə xidmət ediblərsə, kritik anda yenidən xəyanət etməyəcəklərinə inanmaq üçün heç bir rasional əsas yoxdur. Bu ikiüzlülüyün tarixi çox ardıcıl və sistemlidir ki, onu təsadüf saymaq mümkün olsun.

Burada söhbət emosional mənada kollektiv günahdan getmir. Söhbət siyasi fakt kimi kollektiv məsuliyyətdən gedir. Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı genişmiqyaslı müharibə şəraitində Rusiyadan olan hər hansı nümayəndənin neytrallığı bu təcavüzə dəstək formasıdır, real addımlar olmadan səsləndirilən “antimüharibə mövqeyi” isə sadəcə rahat bir mənəvi poza deməkdir.

Tarix artıq bütün lazımi cavabları verib. Sual yalnız bundadır: kim bu cavablardan nəticə çıxarmağa hazırdır? İspan filosofu və yazıçısı Corc Santayananın dediyi kimi: “Tarixdən dərs çıxarmayanlar onu yenidən — daha amansız formada — yaşamağa məhkumdurlar.”

Ramiz Yunus,
Xəzər Universitetinin
professoru