Qarabağın yeni yaddaş günü ŞƏRH

Xalqların taqvimində elə tarixlər olur ki, onlar sadə xronoloji işarədən çox, kollektiv şüurun formalaşdığı, milli kimliyin yenidən dərk edildiyi məqamlara çevrilir. Azərbaycan üçün 20 sentyabr məhz belə günlərdən biridir. Bu tarix indi rəsmi təqvimdə "Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü" kimi qeyd olunur və Prezident İlham Əliyevin 2024-cü il 18 sentyabr tarixli Sərəncamı ilə hər il ölkə səviyyəsində geniş şəkildə anılır. Bu il həmin gün artıq ikinci dəfə rəsmi şəkildə qeyd edilir və beləliklə, gənc bir ənənənin formalaşdığının şahidi oluruq. 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsini bərpa etsə də, Xankəndi və ətraf bəzi ərazilər müəyyən müddət daha separatçı rejimin nəzarətində qalmışdı. Üç il sonra, 2023-cü ilin 19-20 sentyabr tarixlərində Azərbaycan Ordusu tərəfindən həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri bu vəziyyətə son qoydu. Rəsmi məlumatlara görə, əməliyyat cəmi 23 saat 43 dəqiqə davam etdi və bu qısa müddət ərzində 406 kvadratkilometr ərazi tam nəzarətə götürüldü. Doqquz gün sonra, sentyabrın 28-də isə qondarma rejimin lideri Samvel Şahramanyan özünüləğv haqqında sənəd imzaladı — bu, otuz ilə yaxın davam edən separatçı qurumun hüquqi və faktiki mövcudluğunun rəsmən sona çatması demək idi. Rəqəmlərin arxasında duran fakt sadə görünsə də, onun tarixi çəkisi böyükdür: uzun illər beynəlxalq hüquq baxımından həll olunmamış qalan məsələ hərbi-siyasi vasitələrlə, nisbətən qısa zaman kəsiyində öz yekun nöqtəsini tapdı. Bu baxımdan 20 sentyabr, əslində, 2020-ci il noyabrında imzalanan bəyanatın məntiqi davamı və Qarabağ məsələsinin son fəslinin qapanması kimi qiymətləndirilə bilər. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə bu adların hər biri Azərbaycan tarixində fərqli, lakin bir-birini tamamlayan qatlar daşıyır. Xankəndi regionun inzibati mərkəzi olaraq uzun illər separatçı qurumun "paytaxtı" statusunda saxlanılmışdı, ona görə də bu şəhərin adının rəsmi Bakı təqviminə qayıtması yalnız hərbi deyil, həm də simvolik-siyasi məna daşıyır. Xocalı isə Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında ağrılı 1992-ci il faciəsi ilə bağlıdır; bu şəhərin adının indi artıq işğal deyil, azadlıq kontekstində səslənməsi tarixi ədalətin bərpası kimi qəbul edilir. Xocavənd və Ağdərə isə uzun müddət hərbi əməliyyatların cəbhə xəttində qalmış, əhalisi məcburi köçkün statusuna düşmüş ərazilər idi.

Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il 15 oktyabr tarixində bu şəhərlərə səfər etməsi və Əsgəran qalasında dövlət bayrağını qaldırması təsadüfi protokol addımı deyildi bu, hakimiyyətin ərazidə faktiki nəzarəti simvolik şəkildə də təsdiqləməsi məqsədi daşıyırdı. Hərbi qələbədən sonrakı mərhələ, adətən, ondan daha mürəkkəb olur. Otuz ilə yaxın müddətdə infrastrukturu dağılmış, minalanmış və əhalisiz qalmış ərazilərin bərpası uzunmüddətli, kapitaltutumlu və çoxşaxəli prosesdir. Azərbaycan hökumətinin işğaldan azad edilmiş ərazilərə "Böyük Qayıdış" adlı Dövlət Proqramı çərçivəsində həyata keçirdiyi tədbirlər yol-nəqliyyat infrastrukturunun qurulması, "ağıllı kənd" və "ağıllı şəhər" konsepsiyalarının tətbiqi, minatəmizləmə işləri, məcburi köçkünlərin köçürülməsi bu baxımdan qiymətləndirilməlidir.

Burada obyektiv təhlil tələb edən məqam ondan ibarətdir ki, bərpa prosesinin sürəti ilə əhalinin faktiki geri dönüşünün miqyası arasında hələ də fərq mövcuddur. Minalanmış ərazilərin təmizlənməsi, mülki infrastrukturun formalaşdırılması və təhlükəsizlik təminatı kimi amillər bu prosesin templərini müəyyən edir. Buna görə də 20 sentyabr yalnız hərbi-siyasi qələbənin təqvim işarəsi deyil, həm də davam edən — və hələ tam başa çatmamış — bərpa missiyasının xatırlanma günüdür.

Beynəlxalq təcrübədə uzun illər davam edən "dondurulmuş münaqişələrin" hərbi-siyasi yolla həll olunması nadir hallardan biridir. Xorvatiyanın 1995-ci ildə "Fırtına" ("Oluja") əməliyyatı ilə Serb Krayinası ərazisini bərpa etməsi, bu baxımdan tez-tez müqayisə obyekti kimi göstərilir: hər iki halda dövlət uzun müddət nəzarətdən çıxmış ərazini qısa müddətli hərbi əməliyyatla bərpa etmiş, ardından isə uzunmüddətli inteqrasiya və bərpa prosesinə start vermişdir. Fərq isə ondadır ki, Xorvatiya təcrübəsində əhalinin kütləvi köçü fərqli miqyasda baş vermiş və beynəlxalq reaksiya da fərqli formada təzahür etmişdir.

Digər tərəfdən, Bosniya və Herseqovina, yaxud Kipr kimi nümunələr göstərir ki, münaqişənin hərbi yolla "dondurulması" deyil, siyasi həllə gətirib çıxarılması uzunmüddətli sabitlik üçün vacib şərtdir. Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin davam etməsi, sərhədlərin delimitasiyası və nəqliyyat dəhlizləri məsələlərinin hələ də danışıqlar mövzusu olması bunu göstərir ki, 20 sentyabr hərbi-ərazi məsələsini bağlasa da, regional sülhün institusional çərçivəsi hələ tam formalaşmayıb. Peşəkar jurnalistikanın tələbi budur ki, qələbə narrativi ilə yanaşı, bu tamamlanmamış tərəflər də gündəmdə saxlanılsın. Dövlətlərin rəsmi təqviminə yeni tarixlər əlavə etməsi heç də formal akt deyil — bu, kollektiv yaddaşın institusionallaşdırılması prosesidir. 20 sentyabrın "Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü" adı altında rəsmiləşdirilməsi, gələcək nəsillərin bu hadisəni yalnız tarix kitablarından deyil, hər il təkrarlanan ictimai ritual vasitəsilə də mənimsəməsinə xidmət edir. Bu, digər post-münaqişə dövlətlərinin də tez-tez müraciət etdiyi metoddur: xatirə günləri, abidələr və rəsmi mərasimlər vasitəsilə tarixi hadisə kollektiv kimliyin struktur elementinə çevrilir. 20 sentyabr Azərbaycan üçün ikili məna daşıyır: bir tərəfdən, bu, otuz ilə yaxın davam edən ərazi münaqişəsinin hərbi-siyasi baxımdan yekunlaşdığı tarixdir; digər tərəfdən isə, bu tarix hələ də davam edən bərpa, inteqrasiya və sülh prosesinin başlanğıc nöqtəsi kimi oxunmalıdır. Peşəkar mediaya düşən vəzifə isə aydındır — qələbə hissini əks etdirən rəsmi narrativi ötürməklə yanaşı, minatəmizləmə sürəti, köçkünlərin real geri dönüşü, regional sülh danışıqlarının gedişatı kimi meyarlar üzərindən prosesi tənqidi və faktlara söykənən şəkildə izləmək. Yalnız bu cür balanslaşdırılmış yanaşma 20 sentyabrın həqiqi tarixi əhəmiyyətini gələcək nəsillərə düzgün ötürə bilər.

Fərid Mustafayev

YAP Yasamal Rayon Təşkilatının fəalı