Qeyri formal məşğulluğu olanlardan sığorta haqqı istəmək absurddur! Hüquqşünas

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə əsasən, əmək müqaviləsi bağlanmadan və ya hüquqi qüvvəyə minmədən fiziki şəxslərin hər hansı işlərin (xidmətlərin) yerinə yetirilməsinə cəlb edilməsi qanunvericiliklə qadağandır. Yəni şəxslər əmək münasibətlərinə cəlb edilirsə, bu zaman mütləq əmək müqaviləsi bağlanmalıdır. Əmək müqaviləsi hüquqi qüvvəyə minmədən işlərin görülməsi qeyri-formal məşğulluq hesab olunur.

Bu barədə Modern.az-ın sorğusuna cavab olaraq Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətindən məlumat verilib.

Bildirilib ki, qeyri-formal məşğulluğun əsas meyarı əmək müqaviləsinin mövcud olmamasıdır.

“Əgər işçi işə başlamazdan əvvəl onunla qanunvericilikdə  nəzərdə tutulmuş qaydada  əmək müqaviləsi bağlanmayıbsa həmin məşğulluq qeyri-formal sayılır.

Bununla yanaşı, əmək müqaviləsi bağlanılmadan şəxsin işə cəlb edilməsi nəticəsində işçinin minimum əməkhaqqı, məzuniyyət, pensiya təminatı, sığorta və digər hüquqları təmin olunmur”.

Saytımıza açıqlamasında məsələyə aydınlıq gətirən iqtisadçı, hüquqşünas Əkrəm Həsənov bildirib ki, qeyri-formal məşğulluq o deməkdir ki, şəxs qanunsuz gəlir əldə edir, fəaliyyəti rəsmi şəkildə qeydiyyata alınmır.

“Məsələn, repetitor repetitorluq fəaliyyəti göstərir, vətəndaşlardan uşaqları hazırladığına görə pul alır, amma nə vergi ödəyir, nə də rəsmi işləyir. Yaxud kimsə restoranda ofisiant kimi çalışır, amma qeyri-rəsmi, əmək müqaviləsi olmadan. Bunların hamısı qeyri-formal məşğulluğa aiddir. Qısaca, nə əmək müqaviləsi, nə də mülki-hüquqi müqavilə bağlanır və nəticədə vergi də ödənilmir”.

"İndi dövlət deyir ki, bu şəxslər icbari tibbi sığorta haqqını onlar özləri ödəməlidir. Bu, sadəcə olaraq absurddur. Dövlət həmin şəxsləri müəyyən edə bilir ki, onlardan sığorta haqqı tələb etsin? Onsuz da həmin şəxslər vergi ödəmir, bu fəaliyyəti də elə vergidən yayınmaq üçün edirlər. Yəni bu, çox məntiqsiz bir yanaşmadır. Bunu qanunda yazılıb, amma kim gedib deyər ki, “mən qeyri-formal məşğulluqla məşğulam, qanunsuz işləyirəm, vergidən yayınmışam?” Heç kim bunu etmir”,- deyə o, vurğulayıb.

Hüquqşünas hesab edir ki, böyük ehtimalla gələn ildən dövlət qurumları, xüsusən də Vergi Xidməti bu məsələ ilə bağlı nəzarəti gücləndirəcək:

“Nümunə olaraq, kiminsə bank hesabına mütəmadi olaraq pul daxil olur - deyəcəklər ki, deməli, bu şəxs sahibkarlıq fəaliyyəti göstərir. Yaxud əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) geri qaytarılmasını istəyən şəxsə sual verə bilərlər ki, mağazalardan bu qədər malı hansı pulla almısan? Çünki həmin adamın heç yerdə rəsmi işi yoxdur. Bu da onlarda belə bir qənaət yarada bilər ki, şəxs qeyri-formal məşğuldur”.

Ə.Həsənov diqqətə çatdırıb ki, biliyi və hesabatlılığı olan adam bu suallara cavab tapa bilər:

 “Kartıma pul gəlir, çünki qohumlarım köçürür”, “kimsə mənə borc qaytarıb”, “özüm pul yığmışam”, “gedib pul çıxarıb xərcləyirəm” və s. Bunların heç biri qeyri-formal məşğulluq əlaməti deyil. Amma vergi orqanları bunu belə yozmağa meyilli ola bilərlər.

Ümumilikdə isə qeyri-formal məşğulluğu üzə çıxarmaq çox çətin məsələdir. Bir də üstəlik, həmin şəxslərdən gedib icbari tibbi sığorta haqqı tələb etmək - bu, daha da absurddur”,- deyə hüquqşünas qeyd edib.

Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətindən verilən məlumata görə, əmək müqaviləsi bağlanmadan işləyən bütün şəxslər, istər xidmət, istərsə də fiziki əmək göstərən işçilər qeyri-formal məşğul hesab olunurlar. Bu, həm müəssisələrdə, həm fərdi sahibkar yanında, həm də müxtəlif xidmət sahələrində işləyən şəxslərə şamil olunur:

“Qeyd edirik ki, işçilər əmək münasibətlərinə başlamazdan əvvəl əmək müqaviləsinin bağlanmasını tələb etməlidirlər. Əks halda, onlar minimum aylıq əməkhaqqı, məzuniyyət, pensiya təminatı, əmək qabiliyyətinin itirilməsinə görə müavinət, peşə xəstəlikləri və bədbəxt hadisələrə görə sığorta, iş yerinin və orta əməkhaqqının saxlanması kimi bir çox hüquqlardan məhrum ola bilərlər”,- rəsmi qurumun məlumatında deyilir.