Qlobal Cənubun yeni güc mərkəzləri

Kəramət QƏNBƏROV
Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert

XXI əsrin ilk onilliklərində beynəlxalq münasibətlər sistemində köklü dəyişikliklər baş verir. Qərbin geosiyasi dominantlığının nisbi zəifləməsi, yeni güc mərkəzlərinin yüksəlişi və regional oyunçuların təşəbbüskar siyasəti beynəlxalq nizamda transformasiya prosesini sürətləndirir. Bu şəraitdə Azərbaycanın, Türkiyənin və Pakistanın siyasi, iqtisadi və hərbi gücləri təkcə regional deyil, həm də qlobal səviyyədə ciddi təsir mexanizminə çevrilməkdədir.

Türkiyə uzun illər boyu NATO çərçivəsində Qərblə tərəfdaşlıq etmiş, lakin son on ildə geosiyasi suverenlik məsələsində müstəqil strategiya formalaşdıraraq öz milli maraqlarını prioritetə çevirib. Şərqi Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqazda hərbi-siyasi mövcudluğunu gücləndirən Türkiyə artıq klassik regional güc deyil - onun diplomatik fəallığı, müdafiə sənayesi və enerji diplomatiyası onu geniş coğrafiyada söz sahibi edib. Mavi Vətən konsepti, yerli PUA texnologiyası və Azərbaycanla hərbi-siyasi ittifaqı bu gücün praktiki təzahürləridir.

"Mavi Vətən" konsepti Türkiyənin milli dəniz doktrinasını ifadə edən hərbi-strateji və siyasi anlayışdır. Bu konsepsiya Türkiyənin dənizdəki suveren hüquqlarını qorumaq, iqtisadi və geosiyasi maraqlarını müdafiə etmək üçün irəli sürülüb və xüsusilə Şərqi Aralıq dənizi, Egey dənizi və Qara dənizdəki siyasətinə yön verir. "Mavi Vətən" termini ilk dəfə 2006-cı ildə Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin kontr-admiralı Cihat Yaycı tərəfindən formalaşdırılıb. 2019-cu ildə Türkiyədə bu konsepsiyanın tətbiqi üçün genişmiqyaslı hərbi dəniz təlimləri həyata keçirildi və bu doktrina rəsmi strateji istiqamətə çevrildi.

Bu konsepsiyanın əsas hədəfləri: Türkiyənin dəniz sərhədlərinin beynəlxalq hüquq çərçivəsində müdafiəsi; Dənizdə enerji ehtiyatları üzərində hüquqi və iqtisadi suverenliyin təmini; Şərqi Aralıq dənizində Kipr, Yunanıstan və digər ölkələrlə mübahisəli sular üzərində maraqları qorumaq; Türkiyənin dəniz geosiyasətində regional və qlobal güc mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirməkdir.

Sözügedən konsepsiya həm də Türkiyənin geostrateji iddialarının dəniz sferasında təzahürüdür. Bu konsepsiya çərçivəsində Türkiyə Liviya ilə 2019-cu ildə dəniz səlahiyyətlərinin sərhədləndirilməsi haqqında memorandumu imzalayıb, bu da Şərqi Aralıq dənizində yeni balans yaradıb. Digər tərəfdən TANAP və digər enerji layihələrinin dəniz marşrutlarını qorumağı prioritet edib. Həmçinin Türk Dövlətləri Təşkilatı və Azərbaycanla dəniz əməkdaşlığını inkişaf etdirməyi hədəfləyib.

Azərbaycan üçün də "Mavi Vətən" konsepsiyası Xəzər dənizindəki enerji və hərbi əməkdaşlıq; Azərbaycan-Türkiyə birgə dəniz manevrləri və donanma təlimləri; Türkiyənin Xəzərdəki aktiv iştirakı ilə Azərbaycanın suveren maraqlarının qorunması baxımından əhəmiyyətli ola bilər.

Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığı "Bir millət, iki dövlət" prinsipi çərçivəsində "Mavi Vətən" konsepsiyasını Qara dəniz və Xəzər arasında geosiyasi körpüyə çevirə bilər. Bu konsepsiya təkcə dəniz strategiyası deyil, bir dövlətin beynəlxalq hüquqla qarşı-qarşıya gəldiyi, lakin eyni zamanda öz milli maraqlarını qorumağa çalışdığı kompleks bir geosiyasi yanaşmadır. "Mavi Vətən" XXI əsrdə dəniz geosiyasətində yeni güc balanslarının yaranmasına təkan verir və Azərbaycan-Türkiyə ittifaqının dənizdə də möhkəmlənməsinə şərait yaradır.

Azərbaycana gəldikdə isə qeyd etməliyik ki, Azərbaycan Cənubi Qafqazın ən sabit və güclü dövlətidir. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan zəfər təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası deyil, həm də regionda yeni güc balansının formalaşması anlamına gəlir. Hazırda dünyada Azərbaycan qlobal enerji bazarlarında etibarlı tərəfdaş, nəqliyyat-tranzit sistemlərində isə strateji mərkəz kimi çıxış edir. TANAP, TAP və Bakı-Tbilisi-Qars layihələri Azərbaycanın Avropa və Asiya arasında enerji və logistika qovşağı rolunu daha da möhkəmləndirib. Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi, Pakistanla qardaşlıq əlaqələri Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini gücləndirir.

Pakistan isə bir tərəfdən nüvə gücü statusu, digər tərəfdən isə Çin ilə strateji əməkdaşlığı sayəsində Cənubi Asiyada sabitlik və güc faktorudur. Həm müsəlman dünyasında, həm də Qlobal Cənubun siyasi şüurunda Pakistan suverenlik və geosiyasi ayıqlığın simvolu kimi qəbul edilir. Pakistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə üçtərəfli əməkdaşlıq formatında apardığı siyasi, hərbi və diplomatik fəaliyyət Cənubi Qafqaz, Yaxın Şərq və Cənubi Asiya bölgələrində yeni güc mərkəzinin formalaşmasına səbəb olur. Bu üç ölkənin ortaq hərbi təlimləri, müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığı və beynəlxalq təşkilatlarda koordinasiyalı çıxışları gələcək üçün böyük strateji potensiala malikdir.

Nəticə olaraq onu qeyd edə bilərik ki, dünyada geosiyasi güc mərkəzlərinin dəyişdiyi bir dövrdə Azərbaycan, Türkiyə və Pakistan kimi dövlətlər milli maraqlarını müdafiə etməklə yanaşı, regional sabitlik, əməkdaşlıq və inkişaf naminə konkret strategiyalar həyata keçirirlər. Onların diplomatik çevikliyi, hərbi-siyasi potensialı və ortaq mədəni dəyərlər ətrafında birləşmək bacarığı onları XXI əsrin ən perspektivli güc mərkəzlərindən birinə çevirir. Yeni nizamda sülh, tərəfdaşlıq və bərabərlik prinsiplərinə əsaslanan çoxqütblü yanaşmalar qalib gəlməkdədir. Bu prosesdə liderliyi isə Bakı, Ankara və İslamabad paylaşır.