Qlobal gübrə bazarında BÖHRAN Azərbaycana necə təsir edəcək?

Yaxın Şərqdə gərginliyin artması və Hörmüz boğazı ətrafında gedən müzakirələr dünya enerji və gübrə bazarına da təsirsiz ötüşmür. Fars körfəzi regionu qlobal karbamid ixracının mühüm hissəsini təmin edir. Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, İran kimi ölkələrdən ixrac olunan gübrə məhsulları əsasən bu strateji dəniz keçidi vasitəsilə dünya bazarına çatdırılır. Məlumata görə, karbamid istehsalının 45 faizi Hörmüz boğazı vasitəsilə daşınır. Bu səbəbdən boğazda yaranan hər hansı risk qlobal bazarda karbamid qiymətlərinə və həcminə təsir göstərə bilər.
Bildiyimiz kimi, ölkəmizdə karbamid “SOCAR karbamid” zavodunda istehsal olunur. Statistikaya görə, 2025-ci ildə Azərbaycanda karbamid istehsalı 587 min ton həcmində həyata keçirilib ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 10 % artım deməkdir. İstehsalın 70 %-i ixrac üçün nəzərdə tutulub. Hazırda zavodda istehsal olunan məhsullar “Made in Azerbaijan” brendi ilə Brazilya, Gürcüstan, Türkiyə, Moldova, Rumıniya, İtaliya, Bolqarıstan, Hindistan və s. ölkələrə ixrac edilir.
Yaxın Şərqdəki gərginlik alternativ ixrac mənbələrinə marağı artıra bilərmi? Ölkənin gübrə ixracından əldə etdiyi gəlirlərə təsir edə bilərmi? Həmçinin, istehsalın artırılması mümkündürmü?
Mövzu ilə bağlı iqtisadçı Akif Nəsirli Bizim.Media-ya danışıb.
Onun sözlərinə görə, İran-İsrail müharibəsi və Hörmüz boğazında gərginlik dünya gübrə bazarına artıq təsir göstərməyə başlayıb və bu təsirin dolayı şəkildə Azərbaycana da çatması mümkündür:
“Çünki bu boğaz təkcə neft üçün deyil, həm də gübrə və gübrə xammalı ticarəti üçün əsas marşrutlardan biridir. Qlobal gübrə ticarətinin təxminən üçdə biri və karbamid ticarətinin böyük hissəsi Körfəz regionundan gəlir və bu yükün mühüm hissəsi məhz bu boğazdan keçir.
Əgər boğazda gərginlik uzun çəksə, dünya bazarında əsas təsir təklifin azalması və logistikanın bahalaşması olacaq. İxracın dayanması və ya azalması bazarda çatışmazlıq yaradır və qiymətlərin artmasına səbəb olur. Artıq bəzi bazarlarda karbamid qiymətlərinin qısa müddətdə ciddi yüksəldiyi müşahidə olunur”.
Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycana təsir bir neçə kanalla ola bilər:
“Birincisi, Azərbaycan karbamidi əsasən yerli istehsal hesabına təmin etsə də, qiymətlər daxili bazarda tam müstəqil formalaşmır və dünya qiymətləri ilə əlaqəlidir. Qlobal bazarda qiymətlər qalxarsa, ixrac imkanları genişlənə bilər və bu da daxili bazarda qiymətin yuxarı istiqamətdə təzyiq görməsinə səbəb ola bilər.
İkincisi, enerji qiymətləri faktoru var. Azot gübrələrinin istehsalında əsas xammal təbii qazdır və qaz qiymətləri artdıqda gübrə istehsalının maya dəyəri də yüksəlir. Hörmüzdə gərginlik neft və qaz bazarını da sarsıtdığı üçün bu, dolayısı ilə gübrə qiymətlərinə əlavə təzyiq yaradır.
Üçüncüsü, tələbat amili yarana bilər. Körfəz regionundan gələn gübrə axını azalarsa, bəzi ölkələr alternativ mənbələr axtarmağa başlayır. Bu halda Qara dəniz və Xəzər regionu istehsalçılarına, o cümlədən Azərbaycana tələbat arta bilər. Bu isə ixracın artmasına və daxili bazarda təklifin nisbətən azalmasına gətirə bilər.
Dördüncüsü, logistika və sığorta xərcləri artdıqda bütün gübrə ticarətinin qiyməti yüksəlir. Gəmilər alternativ marşrutlara yönəldikdə daşınma müddəti və yanacaq xərcləri artır, bu da dünya qiymətlərini yuxarı çəkir”.
Günay Şahmar, Bizim.Media