Quş yuvası axtaran uşaqlar ​​​​​​​ Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları üzrə Bakı Dövlət Peşə Təhsil mərkəzinin müəllimi, sənətşünas Heydər Məmmədovdur. Müsahibimizlə məşhur ispan rəssamı Fransisko Qoyyanın "Quş yuvası axtaran uşaqlar" əsərindən danışmışıq.

Fransisko Qoyyanın erkən yaradıcılığında "Çətir", "Kənd toyları" və "Kor adamın oyunu" kimi əsərlər mühüm yer tutur. Saray portretləri sahəsində onun "IV Karlın ailəsi", "IV Karl qırmızı geyimdə", "Alba hersoginyası" və "XIII Ferdinandın atlı portreti" əsərləri xüsusilə tanınır. Qoyyanın ən məşhur əsərlərindən biri "1808-ci il 3 mayı" əsəridir. Bu əsərdə İspaniyanın fransız işğalına qarşı mübarizəsi və edam səhnəsi təsvir edilir və rəssam müharibənin insan faciəsini son dərəcə dramatik şəkildə təqdim edir. Onun "1808-ci il 2 mayı" əsəri də həmin tarixi hadisələrə həsr olunmuş mühüm əsərlər sırasındadır.

Rəssamın yaradıcılığının sonrakı mərhələsində "Qara rəsmlər" silsiləsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu silsiləyə daxil olan "Saturn öz oğlunu yeyir", "Kölgələrə qarşı döyüş", "İki qoca", "İt" və "Cadugər şənbəsi" kimi əsərlərdə qaranlıq rənglər, qorxulu obrazlar və dramatik mövzular üstünlük təşkil edir. Bu əsərlər Qoyyanın insan psixologiyasının qaranlıq tərəflərinə marağını və ənənəvi akademik sənətdən nə qədər uzaqlaşdığını göstərir. Onun yaradıcılığı sonrakı dövrlərdə realizm, romantizm, ekspressionizm və modern incəsənətin inkişafına böyük təsir göstərib. Bu səbəbdən Fransisko Qoyya yalnız İspaniya rəssamlığının deyil, Avropa təsviri sənətinin inkişafında dönüş yaradan sənətkarlardan biri hesab olunur.

- "Quş yuvası axtaran uşaqlar" əsərinin dəqiq yaranma tarixi bəllidirmi?

- Bu rəsm Qoyyanın uşaqların oyunlarına həsr etdiyi əsərlər silsiləsinə daxildir. Sənətşünaslıq mənbələrində əsərin təxminən 1777-1785-ci illər arasında ərsəyə gəldiyi göstərilir. Əsərin dəqiq yaranma ili müəyyən edilməsə də, onun XVIII əsrin son rübünə, Qoyyanın yaradıcılığının erkən və yetkinləşmə mərhələsinə aid olduğu qəbul edilir. Rəsm "Uşaqların oyunları" silsiləsinin altı əsərindən biridir. "Quş yuvası axtaran uşaqlar" bu silsilədə 4-cü əsər kimi qeyd olunur.

Əsərdə on iki uşaq təsvir edilib. Onlar qədim tikilinin dağıntıları arasında quş yuvaları axtarırlar. Uşaqlardan bir neçəsi uzun çubuqlardan istifadə edir, digərləri isə bir-birinin üzərinə çıxaraq yuxarı qalxmağa və dağıntıların ən hündür hissəsində yerləşən yuvalara çatmağa çalışırlar. Bu quruluş əsərə hərəkətlilik və müəyyən təhlükə hissi verir.

Əsərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri uşaqların sadə və nimdaş geyimlərdə göstərilməsidir. Qoyya yalnız uşaqların əyləncəsini təsvir etmir, onların sosial vəziyyətinə də işarə edir. Rəssam bu əsərdə cəmiyyətin daha aztəminatlı təbəqələrindən olan uşaqlara diqqət yönəldir. Beləliklə, adi uşaq oyunu sosial məzmun qazanan səhnəyə çevrilir. Bu xüsusiyyət "Uşaqların oyunları" silsiləsindəki digər əsərlərlə də əlaqəlidir.

- Əsərin kompozisiya quruluşu necədir?

- "Quş yuvası axtaran uşaqlar"ın kompozisiya quruluşu dinamiklik, hərəkət və fiqurların qarşılıqlı əlaqəsi üzərində qurulub. Rəssam adi uşaq oyununu təsvir etməklə yanaşı, uşaqların müxtəlif istiqamətlərdə hərəkətini və bir-birinə kömək etməsini kompozisiyanın əsas ifadə vasitəsinə çevirib. Əsərdəki çoxsaylı fiqurlar vahid kompozisiya daxilində bir-biri ilə əlaqələndirilərək səhnəyə canlı və hərəkətli xarakter verir.

Kompozisiyanın sol hissəsində iri, qaranlıq daş divar və tikili qalıqları yerləşdirilmişdir. Bu monumental memarlıq elementi əsərin əsas vizual dayaqlarından biridir. Divarın ağır və tünd görünüşü uşaqların daha işıqlı fiqurları ilə kontrast yaradır. Daş divarın yuxarı hissəsində bir neçə uşaq bir-birinin köməyi ilə yüksələrək quş yuvasına çatmağa çalışır. Beləliklə, kompozisiyanın şaquli istiqaməti xüsusilə vurğulanır. Əsərin mərkəzi hissəsində insan fiqurlarının əsas qrupu yerləşdirilib. Burada uşaqlar müxtəlif pozalarda təsvir olunurlar: bəziləri bir-birinin çiyinlərinə və ya əllərinə söykənir, digərləri yuxarı qalxmağa çalışır, başqa bir qrup isə aşağıda baş verənləri izləyir.

- Bu kompozisiyada diaqonal xətlər də mühüm rol oynayır.

- Uşaqların bədənlərinin, qollarının, çubuqların və daş divarın bəzi istiqamətlərinin yaratdığı xətlər baxışı müxtəlif nöqtələr arasında hərəkət etdirir. Xüsusilə uşaqların bir-birinin üzərinə qalxması ilə yaranan fiqur silsiləsi kompozisiyanın əsas hərəkət oxunu təşkil edir. Bu üsul əsərə spontanlıq və təbii hərəkət təsiri verir. Əsərdə miqyas və perspektiv də kompozisiyanın ifadəliliyinə xidmət edir. Ön plandakı uşaqlar nisbətən iri və aydın göstərilmiş, arxa və yuxarı hissələrdəki fiqurlar isə məkanın dərinliyini yaratmaq üçün daha kiçik və qismən kölgəli işlənib. Daş divarın böyük həcmi ilə insan fiqurlarının kiçik ölçüsü arasında yaranan kontrast uşaqların ətraf mühit qarşısındakı kiçikliyini də nəzərə çarpdırır. Kompozisiyanın digər mühüm xüsusiyyəti mərkəzi fiqur qrupunun vahid ritm yaratmasıdır. Uşaqların hər biri fərqli hərəkətdə olsa da, onların jestləri və bədən istiqamətləri bir-biri ilə əlaqəlidir. Bir uşağın hərəkəti digərinin hərəkətini tamamlayır. Bu baxımdan əsər ayrı-ayrı fiqurların sadəcə yanaşı yerləşdirilməsi deyil, qarşılıqlı hərəkət və əlaqə əsasında qurulmuş bütöv kompozisiya təsiri bağışlayır. Rəssam işıq və kölgə qarşıdurmasından da kompozisiya vasitəsi kimi istifadə etmişdir. Sol tərəfdəki qaranlıq memarlıq elementləri və kölgəli fiqurlar açıq səma fonu ilə kəskin şəkildə qarşılaşdırılır. Açıq səma uşaqların siluetlərini daha aydın göstərir və kompozisiyanın mərkəzi hissəsinə diqqəti artırır. Tünd və açıq sahələrin növbələşməsi əsərdə ritmik bütövlük yaradır. "Quş yuvası axtaran uşaqlar" əsərinin kompozisiya quruluşu dinamik, çoxfiqurlu və ritmik xarakter daşıyır. Sol tərəfdəki monumental daş divar, mərkəzdəki uşaqların sıx qrupu, sağ tərəfdəki açıq səma və sərbəst yerləşdirilmiş fiqurlar bir-birini tamamlayır. Şaquli və diaqonal istiqamətlər, işıq-kölgə kontrastı, fiqurların müxtəlif pozaları və məkanın dərinliyi əsərin əsas kompozisiya xüsusiyyətlərini təşkil edir. Qoyya bununla sadə bir uşaq oyununu hərəkətli, canlı və emosional baxımdan təsirli bir səhnəyə çevirir.

- Əsərin rəng həlli necədir?

- Rəssam bu əsərində parlaq və təmiz rənglərdən daha çox torpaq, qəhvəyi, boz, tünd yaşıl, mavi və açıq çəhrayı tonların üstünlük təşkil etdiyi təbii rəng palitrasına üstünlük verib. Bu rənglər əsərin XVIII əsr mühitini və uşaqların təbii davranışını real və inandırıcı şəkildə əks etdirir.

Əsərin sol hissəsində qəhvəyi və tünd torpaq rəngləri üstünlük təşkil edir. Daş divarın və köhnə tikilinin təsvirində tünd qəhvəyi, boz-qəhvəyi, tünd yaşıl və qara çalarlar işlədilib. Bu rənglər tikilinin köhnəliyini, ağırlığını və kobud daş fakturasını nəzərə çarpdırır. Tünd rəngli memarlıq hissəsi əsərin digər, daha işıqlı sahələri ilə güclü kontrast yaradır. Əsərin sağ və yuxarı hissəsində açıq rənglər üstünlük təşkil edir. Səmanın təsvirində ağ, açıq boz, solğun mavi və zərif çəhrayı tonların qarışığından istifadə olunmuşdur. Səmanın rəngləri tünd divar fonunda daha parlaq görünür və kompozisiyaya genişlik, hava və işıqlılıq hissi verir. Bu açıq rəngli fon həm də uşaqların fiqurlarının daha aydın seçilməsinə şərait yaradır.

- Uşaqların geyimlərində qəhvəyi, boz, ağ, mavi, yaşıl və qırmızımtıl tonlar müşahidə olunur.

- Bu rənglər bir-birindən tamamilə təcrid olunmur, əksinə, əsərin ümumi torpaq rəngli palitrası ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə bəzi uşaqların geyimlərindəki mavi və açıq mavi çalarlar tünd qəhvəyi divar fonunda diqqəti cəlb edir. Bu rəng kontrastı uşaqların fiqurlarının kompozisiyada daha aydın görünməsinə kömək edir. Rəssam rəngləri yalnız əşyaların və geyimlərin təbii rəngini göstərmək üçün deyil, həm də işıq və kölgənin ifadəsi üçün istifadə etmişdir. Kölgədə qalan hissələrdə tünd qəhvəyi və boz rənglər dərinləşdirilir, işığa düşən sahələrdə isə daha açıq və isti tonlardan istifadə edilir. Bu üsul fiqurlara həcm və plastiklik verir. Beləliklə, uşaqlar düz səth üzərində çəkilmiş təsvir kimi deyil, real məkanda yerləşən canlı fiqurlar kimi qəbul olunur.

Əsərdə isti və soyuq rənglərin qarşılıqlı əlaqəsi də diqqətəlayiqdir. Qəhvəyi, sarımtıl və torpaq tonları əsərə istilik gətirir, mavi və boz çalarlar isə daha soyuq atmosfer yaradır. İsti rənglərin əsasən uşaqların geyimlərində və daş-memarlıq elementlərində, soyuq tonların isə səma və bəzi kölgəli hissələrdə istifadə olunması əsərin rəng balansını təmin edir. Qoyyanın rəng həllində tonal kontrast əsas ifadə vasitələrindən biridir. Tünd memarlıq fonu ilə açıq səma, kölgədə qalan uşaqlarla işıqlanan fiqurlar və qaranlıq torpaq səthi ilə açıq rəngli geyimlər arasında yaranan fərqlər tamaşaçının diqqətini kompozisiyanın əsas hissələrinə yönəldir. Bu kontrast eyni zamanda əsərin dərinliyini və məkan hissini gücləndirir.

Əsərin aşağı hissəsində tünd torpaq və qara-qəhvəyi rənglər daha çox nəzərə çarpır. Bu hissə kompozisiyanın vizual ağırlığını aşağıda saxlayaraq yuxarıya doğru yüksələn uşaqların hərəkətini daha qabarıq göstərir. Beləliklə, rəng yalnız estetik vasitə deyil, həm də kompozisiyanın quruluşunu təşkil edən mühüm elementə çevrilir. "Quş yuvası axtaran uşaqlar" əsərinin rəng həlli təbii, yumşaq və tonal baxımdan zəngindir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Fransisko Qoyya bu əsərdə uşaqların gündəlik həyatından adi bir anı seçərək onu canlı, hərəkətli və emosional bir kompozisiyaya çevirib. Əsərdə mənim diqqətimi ən çox cəlb edən məqamlardan biri uşaqların təbii və sərbəst hərəkətləridir. Onlar sanki rəssam üçün poza vermir, öz oyunlarını davam etdirirlər. Bu xüsusiyyət əsərə səmimilik və canlılıq bəxş edir. Fiqurların müxtəlif istiqamətlərdə yerləşdirilməsi də uşaqların hərəkətini daha inandırıcı göstərir.

Əsərin tünd və açıq rənglər üzərində qurulmuş rəng həlli də onun təsir gücünü artırır. Tünd daş divarın fonunda açıq səmanın yerləşdirilməsi uşaqların fiqurlarını daha qabarıq göstərir. Qəhvəyi, boz, mavi və torpaq rənglərinin bir-biri ilə uyğunlaşdırılması əsərdə sakit, lakin eyni zamanda maraqlı atmosfer yaradır. Əsərdə məni düşündürən digər məqam uşaqların təhlükəli şəraitdə oyun oynamalarıdır. Onların bir-birinin üzərinə çıxaraq yüksəlməsi həm uşaqlıq cəsarətini, həm də bəzən təhlükəni dərk etmədən macəra axtarışında olmalarını göstərir. Bu baxımdan əsər yalnız əyləncəli bir səhnə deyil, uşaqlığın maraq, cəsarət, dostluq və kəşf etmə istəyi ilə bağlı xüsusiyyətlərini də əks etdirir.

Rəssam bu tabloda böyük tarixi hadisə və ya mühüm şəxsiyyət əvəzinə uşaqların sadə oyununu təsvir etməklə gündəlik həyatın da sənət üçün mühüm mövzu olduğunu göstərir. Əsərə baxarkən uşaqlığın səmimiliyi, oyun həvəsi və sərbəstliyi hiss olunur. "Quş yuvası axtaran uşaqlar" əsəri mənə uşaqlığın təbii, qayğısız və kəşflərlə dolu dünyasını xatırladır. Qoyya bu əsərdə uşaqların sadə oyununu uğurlu kompozisiya, işıq-kölgə və rəng münasibətləri vasitəsilə yüksək bədii səviyyəyə çatdırıb. Əsərin məndə yaratdığı əsas təəssürat uşaqlıq azadlığı, dostluq, birlik və dünyanı kəşf etmək marağıdır.

Aytac SAHƏD