Repetitorluq təhsil sisteminin problemi, yoxsa xilas yoludur? ARAŞDIRMA

Xəbər verdiyimiz kimi, elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev brifinqdə repetitorluğun müsbət və mənfi tərəflərinin olduğunu və valideynin seçimindən asılı olduğunu bildirib. O, məktəb müəllimlərinin də repetitor fəaliyyəti göstərməsindən danışıb və müəllimin məktəbdə dərs keçdiyi şagirdinə repetitorluq etməsini qınayıb.

Bəs repetitorluq ləğv olunarsa, uşaqlar yenə də yüksək nəticə göstərə bilərmi?

Təhsil eksperti Elşən Qafarov Metbuat.az-a bildirib ki, repetitorluğun səbəbləri aradan qaldırılmadıqca, onun tamamilə ləğvi mümkün deyil. Repetitorluğa tələbatın əsas səbəblərindən biri Dövlət İmtahan Mərkəzinin mövcud imtahan modelidir. Digər tərəfdən, repetitorluqdan yalnız valideynlər və şagirdlər narazıdır, qalan hər kəs isə bundan məmnundur.

“Valideyn və uşaqdan başqa hamı valideynin ödədiyi vəsait hesabına qazanc əldə edir. Repetitorların hazırladığı şagirdlərin nəticələri isə məktəbin adına yazılır. Elm və Təhsil Nazirliyi də bundan məmnundur, çünki hazırkı sistemə görə bu nəticələr məktəblərin və nazirliyin uğuru kimi təqdim olunur. Bu yanaşma repetitorluğun aradan qaldırılmasına imkan vermir. Belə vəziyyətdə ən çox istismar olunan isə uşaqlardır. Onlar gün ərzində 10-12 saat ardıcıl dərs oxuyur, bu da onların psixoloji və fizioloji sağlamlığına ciddi zərər vurur. Valideynlər isə hər ay 300 manatdan 1500 manata qədər pul xərcləyirlər ki, bu da ailələrin maddi rifahına ciddi ziyan vurur”.

Onun sözlərinə görə, repetitorluq Azərbaycan cəmiyyətində çox dərin kök salmış bir fenomendir və onu aradan qaldırmaq üçün ciddi islahatlar lazımdır. Lakin hazırda bu islahatları aparmaqda maraqlı olan heç kim yoxdur.

Məsələ ilə bağlı təhsil eksperti Sevinc Purkeştasib də fikirlərini bölüşüb. O bildirib ki, mövcud təhsil sistemi şəraitində repetitorluq ləğv olunsa, təkcə yüksək nəticə əldə etmək deyil, ümumiyyətlə nəticə qazanmaq mümkün olmayacaq.

“Repetitorluğu ləğv etmək istəyirlərsə, o zaman ilk növbədə gərək məktəblərdə islahatlar həyata keçirilsin. Məktəbdə hər səviyyədə şagird var, buna görə də köklü dəyişiklik ediməlidir. Məktəb əsl təhsil ocağına çevriləndən sonra bəlkə də repetitora ehtiyac qalmaz. Bunun üçün isə uzun bir zaman lazımdır. Həm də bir müəllim olaraq bunu hər zaman demişəm ki, müəllimlərdən az əmək haqqının qarşılığında çox şey tələb edirlər. Səmimi etiraf edək, əgər müəllim məktəbdə yüksək əmək haqqı alsa, niyə repetitorluq etsin və səhər 8-dən axşam 10-a kimi dərs keçsin? Yarım gün işləyib gününün yarısını evinə, ailəsinə sərf edər. Amma indiki zamanda müəllimin aldığı əmək haqqı çox az olduğu üçün repetitorluq etmək məcburiyyətində qalır”.

Bəs məktəb müəlliminin öz şagirdinə həm də repetitorluq etməsi ilə bağlı hansısa cəza tədbirlərinin və yaxud töhmətin olmasına gərək var?

Təhsil məsələləri üzrə mütəxəssis Elçin Əfəndinin fikrincə, bu fəaliyyətə görə hər hansı cəza və ya töhmət verilməsi doğru deyil. Burada əsas məsələ təhsilverənin etik qaydalara uyğun davranmasıdır:

“Müəllim özü düşünməlidir ki, sabah şagirdin valideyni və ya şagirdin özü hər hansı bir neqativ vəziyyətdə bunu onun üzünə vura bilər. Məsələn, "Mən sənə pul ödəyirəm" və ya "Valideynlərimin verdiyi pulla hərəkət edirsən" kimi ittihamlarla qarşılaşa bilər. Təəssüf ki, belə hallar baş verə bilər və ya artıq baş verir. Bu isə etik normaların pozulmasına, müəllim-şagird münasibətlərində səmimiyyətin itməsinə gətirib çıxarır. Lakin bu məsələdə Təhsil Nazirliyi və ya ona tabe qurumlar, məsələn, Ümumi Təhsil üzrə Dövlət Agentliyi tərəfindən hər hansı cəza tədbirlərinin tətbiq edilməsi doğru yanaşma deyil və mümkün də deyil. Bununla belə, məktəb rəhbərliyi tərəfindən müəyyən tapşırıqlar və təlimatlar verilə bilər. Müəyyən qaydalar tətbiq edilə bilər ki, bu qaydalara riayət olunsun. Ancaq əgər kimsə bu qaydalara əməl etməsə, yenə də cəza tədbirləri tətbiq olunmamalıdır”.

E.Əfəndi müəllimlərin iş rejiminin vacibiyyətini də vurğulayıb. O qeyd edib ki, müəllimlərin iş saatları qanunvericiliyə uyğun şəkildə tənzimlənsə və onların məktəbdə olma müddətinə nəzarət gücləndirilsə, bəlkə də bu cür halların qarşısını almaq mümkün olar.

Təhsil eksperti Cahid İmanlı isə öz açıqlamasında repetitorluğun təsirini azaltmağın yollarından danışıb. O bildirib ki, hazırda şagirdlər əsasən 9-cu və 11-ci sinif imtahanlarına hazırlaşırlar və bu proses zamanı müəyyən problemlər ortaya çıxır.

“Belə ki, şagirdlərin həmin sinfə qədər keçdikləri mövzuları yenidən təkrar etməyə ciddi ehtiyacı yaranır. Məhz bu səbəbdən onlar repetitorlara müraciət edirlər. Çünki hazırda məktəb müəllimlərinin dərs proqramında şagirdlərin təkrar oxuması üçün əlavə saatlar ayrılmayıb. İkinci bir məsələ isə budur ki, bəzi şagirdlər müəllimin dərs keçmə metodundan razı qalmaya bilərlər. Məsələn, şəhər məktəblərində sinifdə 30-dan yuxarı, bəzən 34-38 şagird olur. Belə olan halda dərsin keyfiyyətli təşkil olunmasından danışmaq çətindir. Bununla yanaşı, şagirdlərin intizamsızlığına görə heç bir rəsmi cəza tədbiri görülmür. Bu da sinifdə idarəetməni çətinləşdirir, həm şagirdlərin öyrənmə, həm də müəllimlərin öyrətmə effektivliyini aşağı salır. Eyni zamanda hər şagird keyfiyyətli müəllim istəyir. Yəni bəzi məktəblərdə şagirdlər öz müəllimlərindən gözlədikləri bilik və peşəkarlığı görmədiklərinə görə repetitor yanına getməyə məcbur olurlar. Bunun da əsas məsuliyyəti Elm və Təhsil Nazirliyinin üzərinə düşür. Nazirlik şagirdləri peşəkar, savadlı müəllimlərlə təmin etməlidir”.

Ekspertin sözlərinə görə, şagirdlərin repetitor müəllimlərə müraciət etməsinin əsas səbəblərindən biri də orta məktəblərdə qrup ayrılığı olmadan, bütün şagirdlərin eyni sinifdə dərs keçməsidir:

“Bu isə universitetə hazırlıq prosesini çətinləşdirir. Digər əsas məsələ siniflərdə şagird sayının azaldılmasıdır. Xüsusilə şəhər və qəsəbə məktəblərində şagird sayı həddindən artıq çoxdur. Bununla bağlı Təhsil Nazirliyi bu ildən pilot layihəyə start verib. Layihə çərçivəsində beş məktəbdə – Sumqayıtda və digər regionlarda yalnız 11-ci sinif şagirdləri üçün xüsusi məktəblər açılıb və bu məktəblərdə qruplar üzrə tədris aparılır. Bu, repetitorluğun ləğvi istiqamətində atılan ən mühüm addımlardan biridir. Bu istiqamətdə başqa bir yol isə buraxılış imtahanlarının bütün əsas fənləri əhatə etməsi ola bilər. Hazırda buraxılış imtahanları yalnız ana dili, riyaziyyat və xarici dil fənlərindən keçirilir. Nəticədə şagirdlər səkkizinci sinifdən başlayaraq digər fənlərə – ədəbiyyat, tarix, coğrafiya, biologiya, fizika və s. – ikinci dərəcəli yanaşırlar. Bunu aradan qaldırmaq üçün ən düzgün qərar bütün fənlərdən buraxılış imtahanlarının keçirilməsidir. Bu halda şagirdlər məktəbdə hər fənnə eyni səviyyədə hazırlaşmalı olacaqlar. Lakin bu imtahanlar orta məktəb səviyyəsinə uyğun tərtib edilməli və şagirdlərin əlavə yüklənməsinin qarşısı alınmalıdır”, - deyə Cahid İmanlı fikirlərini yekunlaşdırıb.

Sevinc İbrahimzadə / Metbuat.az

Məqalə Medianın İnkişafı Agentliyinin (MEDİA) maliyyə dəstəyi ilə “elmi-kütləvi, mədəni-maarif, təhsil proqramlarının hazırlanması” mövzusu üzrə hazırlanmışdır.