Romalılardan bolşeviklərə: ABŞ da həftə niyə bazar günü başlayır?

Biz adətən həftəni bazar ertəsindən saymağa alışmışıq və bu, öz-özlüyündə təbii görünür. Lakin belə sayım bütün dünyada universal qayda deyil. 

Qaynarinfo xarici KİV-ə istinadən xəbər verir ki, ingilisdilli və bəzi digər ölkələrdə tarixən həftə bazar günündən başlayıb və çox vaxt hələ də belə başlayır.

Bəs, bu niyə belədir və konkret olaraq hansı ölkələrdə həftə bazar günündən, hansı ölkələrdə isə hətta şənbə günündən başlayır?

Bazar günü niyə bəzi Qərb ölkələrində həftənin başlanğıcıdır?

Ənənəvi təqvimimizin əsasını yeddi günlük həftə təşkil edir. Bu sistem antik dövrdə yaranıb və müxtəlif dini ənənələrlə bağlıdır. Yeddi günlük həftəni qədim xaldeylilər və babililər icad edib, daha sonra onu yunanlar və romalılar mənimsəyib.

Roma imperiyası dövründə romalıların təqvimində yeddi günlük dövr qəbul olunmuşdu və həftənin günləri əsas Roma tanrılara uyğun gəlirdi. Bu tanrılar həm də planetlərlə əlaqələndirilirdi.

Həftə günlərinin tanrılara uyğunluğu belə idi:

* Bazar günü – günəş tanrısı Sol, günəşin təcəssümü. (Antik dövrdə insanlar günəş, ay və planetləri "səyahət edən ulduzlar” hesab edirdi.)

* Bazar ertəsi – Ay tanrıçası, Yer peykinin adı ilə əlaqəli.

* Çərşənbə axşamı – Mars tanrısı.

* Çərşənbə – Merkuri tanrısı.

* Cümə axşamı – Yupiter tanrısı.

* Cümə – Venera tanrıçası.

* Şənbə – Saturn tanrısı.

Romalılar üçün günəş xüsusi status qazanmışdı və işıq və nizamı simvolizə edirdi. Buna görə də günəş günü həftənin ilk günü hesab olunurdu.

Daha sonra, Makedoniyalı İsgəndər Persiyanı fəth etdikdə, onun dövlətinə İsrailin 12 tayfası da daxil oldu. Burada qədimdən yəhudilər yaşayırdı.

O dövrdə yəhudilər də yeddi günlük dövrü qəbul etmişdi, bu dövr Yaradılış kitabındakı yaradılış və istirahət günlərinə əsaslanırdı. Amma yunanların nəzarəti altında olduqları üçün həftələrini Yunan dövrü ilə sinxronlaşdırdılar – bütün üçün "ilk gün” eyni olsun deyə.

Yeni Əhdi-Ətiqdə qeyd olunur ki, Məsih "həftənin ilk günündə” dirildi – bu gün romalıların təqvimində günəş günü idi. Məsihin məhz bu gün dirilməsi xristianlar üçün həftənin başlanğıcına dair ənənəni möhkəmləndirdi, çünki bu hadisə xristianlar üçün "yeni həyatın” başlanğıcı sayılırdı.

Bu ardıcıllıq əsrlər boyunca dəyişməz qaldı və hazırda Avropa imperiyalarının və ABŞ-ın təsiri altında olan bölgələrdə – Şimali və Cənubi Amerikada, bəzi Afrika regionlarında, Hindistanda, Koreya, Yaponiya və s. – qorunub saxlanılır.

Xüsusilə bu sistem Britaniya İmperiyası tərəfindən dəstəklənib. Bu, niyə ingilis həftəsinin bazar günü başladığını izah edir – onlar bütün ölçü sistemlərində öz qaydalarına malik idi: düym, yard, mil, unsiya, pint, Fahrenheit və s.

Niyə həftə indi bazar ertəsindən başlayır?

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq həftənin başlanğıcı standartlaşdırma və təşkilat mövzusu olub. 1988-ci ildə Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı (ISO) rəsmi qayda qəbul edib: həftənin ilk günü bazar ertəsi, son günü isə bazar günü hesab olunur. Bu format IT sistemlərində, həmçinin iqtisadiyyat və biznesdə vaxtın uçotunda geniş yayılıb.

Niyə yeni standartda məhz bazar ertəsi seçilib? Əsas səbəb müasir əmək təşkili ilə bağlıdır: əksər ölkələrdə iş həftəsi bazar ertəsindən başlayır, buna görə də planlaşdırma üçün məntiqli idi ki, bazar ertəsi həftənin "ilk günü” olsun. Beləliklə bazar ertəsi yeni iş dövrünün başlanğıcı sayılır.

Rusiya imperiyasında və SSRİ-nin ilk illərində həftə bazar günü başlayıb, xristian Avropasında olduğu kimi. Lakin 1940-cı illərin islahatlarından sonra bütün sovet respublikalarında həftənin ilk günü rəsmi olaraq bazar ertəsi olub.

Bunun məqsədi, bir tərəfdən, planlaşdırmanı asanlaşdırmaq, digər tərəfdən isə ictimaiyyətdə sekulyarizasiya çərçivəsində dini simvolikadan imtina etmək olub.

Məşhur mifə görə, bu islahat 1950–60-cı illərdə baş verib, buna görə bir çox insanlar soruşur ki, niyə Xruşşov həftənin başlanğıcını bazar ertəsinə keçirib? Əslində isə bu daha əvvəl edilib, yalnız təqvim istehsalı Stalinin ölümündən sonra yeni sistemə tam keçib.

Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi İslam ölkələrində həftə şənbə günü başlayır, çünki cümə gününü müsəlmanlar üçün xüsusi gün hesab edirlər.

Aydın