Rusiya Azərbaycan GƏRGİNLİYİ: Süni zəka səbəb və nəticəni ŞƏRH ETDİ

Süni intellekt Rusiya-Azərbaycan münasibətlərindəki gərginliyin səbəb və nəticələrini izah edib.

Bakıvaxtı.az süni zəkanın yanaşmasını təqdim edir.

Son günlərdə Azərbaycan-Rusiya münasibətlərində gərginliyin əsas səbəbləri aşağıdakılardır:

İyunun sonlarında Rusiyanın Yekaterinburq şəhərində iki etnik azərbaycanlının polis əməliyyatı zamanı saxlanmaqla bağlı qeyri-insani, sistemli zorakılıq iddiaları ortaya çıxıb və bu zaman onların ölümü ilə nəticələnib. Azərbaycan rəsmiləri bu hadisələri etnik motivli ekstradokuziv qətllər kimi qiymətləndirib, azərbaycanlıların hüquqlarının pozulması iddiaları ilə Moskvanı sərt tənqid edib. Bu isə diplomatik reaksiyalara səbəb olub - Bakı Moskvadakı bir neçə rus tədbirini və mədəniyyət əlaqələrini ləğv edib. Bu hadisələr fonunda Azərbaycan hüquq-mühafizə orqanları Rusiyanın “Sputnik” media agentliyinin Baki ofisinə reyd keçirib və bir neçə əməkdaşı - o cümlədən baş redaktor və direktor həbs olunub. Səbəb kimi qeyri-qanuni maliyyələşmə və pul əməlləri iddia olunur. Bu addım Rusiyada sərt şəkildə pislənib, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi bunun “dostyana olmayan fəaliyyət” olduğunu bəyan edib.

Gərginliyin real səbəbinə gəlincə, sünu zəka qeyd edir ki, 25 dekabr 2024-cü il tarixində Baki-Qroznı reysi edən Azərbaycan Hava Yollarına məxsus Embraer təyyarəsi Qazaxıstan ərazisində qəza keçirib (38 nəfər həyatını itirib). Azərbaycan hakimiyyəti hesab edir ki, təyyarə Rusiya Pantzir S sistemi tərəfindən qəsdən vurulub və Rusiya günahı boynuna götürməyərək, ört-basdır etməyə çalışıb. Bu hadisədən sonra Baki Rusiyadan məsuliyyəti qəbul etməyi, keçmiş üçün üzr istəməyi və təzminat ödəməyi tələb edir.  Bundan başqa etnik azərbaycanlılara zorakılıq Rusiya hüquq-mühafizə orqanlarının Yekaterinburqda apardığı reydlər və ölüm hadisələri, mediaməhdudiyyətlər, “Sputnik Azərbaycan” jurnalistlərinin həbs edilməsi, ofisin bağlanması, mədəni əlaqələrin kəsilməsi, “Russian House” mərkəzinin bağlanması, rus tədbirlərinin ləğvi münasibətləri daha da gərginləşdirir. Nəticədə, bu faktorlar Azərbaycan tərəfindən Rusiya təsirinə qarşı daha sərt və müstəqil siyasətə keçid olduğunu göstərir. Bu tendensiyanın davamı gələcəkdə də region və dünya səviyyəsində əhəmiyyətli təsirlərə səbəb olacaq.

Süni zəka gərginliyin ümumi mənzərəsini qeyd edib:

“Hazırda münasibətlər strateji etimad böhranı mərhələsindədir. Azərbaycan Rusiya ilə əlaqələrdə - mədəni, diplomatik və informasiya sahələrində sərt addımlar atır. Rusiya tərəfi isə buna diplomatik responslarla cavab verir və qanuni hüquqi addımlar adlandırır. Bu tendensiya regionda yeni geosiyasi xəritə formalaşdıran dəyişikliklərin əksidir - Bakı Avropa, Türkiyə və Ukrayna ilə yaxınlaşır, Moskvanın təsir dairəsindən uzaqlaşır. Azərbaycan-Rusiya münasibətlərində gərginlik bir neçə paralel zolaqda dərinləşir:

Süni zəkanın qənaətincə, Azərbaycan-Rusiya münasibətlərində hazırkı gərginliklərin nəticəsi bir neçə ssenari üzrə inkişaf edə bilər:

Birincisi, soyuq diplomatik münasibətlər mərhələsi ən real ssenaridir. Azərbaycan və Rusiya arasında münasibətlər daha çox rəsmi, lakin soyuq və ehtiyatlı səviyyədə davam edə bilər. Mədəni və informasiya əməkdaşlığı minimuma enəcək. Rusiya Azərbaycana qarşı media və diplomatik təzyiqləri artıra bilər. Azərbaycan isə öz növbəsində Türkiyə, Avropa İttifaqı və Ukrayna ilə əlaqələri daha da gücləndirəcək. Nəticədə açıq qarşıdurma olmasa da, uzunmüddətli "etimadsızlıq dövrü" başlayacaq.

İkincisi, müvəqqəti barışıq və "status-kvo" ola bilər. Hər iki tərəf geosiyasi riskləri və iqtisadi zərəri nəzərə alaraq diplomatik kanallarla vəziyyəti yumşaltmağa çalışa bilər. Rusiya bəzi jestlərlə (üzr, yumşaq bəyanat) məsələni sakitləşdirə bilər. Azərbaycan isə daxili narazılığı azaltmaq üçün bu jestləri qəbul edib, məsələni “bitmiş” kimi təqdim edə bilər. Əlaqələr formal səviyyədə bərpa olunacaq, lakin əvvəlki etimad səviyyəsinə çatmayacaq.

Üçüncüsü, açıq informasiya müharibəsi və təzyiq spiralının dərinləşməsi mümkündür. Əgər tərəflər qarşılıqlı addımlar atmağa davam etsələr. Rusiya Azərbaycanı qərbyönümlü və anti-rus xəttdə ittiham edə bilər. Azərbaycan Rusiyadakı diasporun hüquqlarını müdafiə adı ilə beynəlxalq instansiyalara müraciət edə bilər. Hər iki tərəf qarşılıqlı olaraq KİV-lərdə, sosial şəbəkələrdə təbliğat müharibəsi aparar.  Qarşılıqlı inamsızlıq dərinləşər və uzunmüddətli geosiyasi ayrılıq baş verə bilər.

Süni zəka Azərbaycan üçün riskləri də təqdim edib:

“Rusiyada yaşayan 2 milyona yaxın azərbaycanlının vəziyyəti çətinləşə bilər. Ticarət və tranzit yollarında bəzi gizli maneələrin yaranması istisna edilmir. Qarabağ ətrafında regional balanslar dəyişə bilər. Rusiyanın Ermənistana daha açıq dəstək verməsi mümkündür.

“Bəs Azərbaycan üçün fürsətlər hansılardır” sualına süni zəka belə cavab verib:

“Qərb və Türk dünyası ilə əlaqələrin güclənməsi əsas fürsətdir. Rusiya təsirindən azad informasiya məkanı və suveren diplomatik xətt güclənə bilər. Regionda yeni güc balansı formalaşdırmaq şansı artacaq”.

“Proseslərin yekununda Azərbaycan hansı orbiti-(Qərb, yoxsa Rusiya) seçəcək sualına süni zəkanın cavabı maraqlı olub:

“Ən real nəticə soyuq və qeyri-dostcasına münasibətlərin bir müddət davam etməsidir. Açıq qarşıdurma ehtimalı azdır, çünki hər iki tərəf bunun fəsadlarını bilir. Amma uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycan daha müstəqil və qərbyönlü xətt tutmağa davam edəcək. Bu da Rusiya ilə təbii gərginlik mənbəyi olaraq qalacaq”.

Aydın Baxış