Rusiyada “milli birlik” və ya sözlə əməl arasında ziddiyyətlər

Əsl birliyə yalnız vətənpərvər şüarlar, bayram tədbirləri və tarixi keçmişə müraciətlər vasitəsilə nail olmaq mümkün deyil

Dünən Rusiya Milli Birlik Gününü qeyd edilib. Ölkə daxilində anım tədbirləri, tematik sərgilər və bayram tədbirləri keçirilib. Prezident Vladimir Putin vətəndaşları bayram münasibətilə təbrik edərək, “tarixi yaddaşın, vətənpərvərliyin, birliyin və Vətənə sevginin vacibliyini” vurğulayıb.

Rusiya lideri çıxışında Kuzma Minin və Dmitri Pojarskinin rəhbərlik etdiyi Xalq Milisinin Moskvanı Polşa işğalçılarından azad etdiyi 1612-ci il hadisələrini xatırladıb. Putinin sözlərinə görə, “əcdadlarımızın qəhrəmanlığı, birliyi və vətənlərinə sədaqəti indiki və gələcək nəsillər üçün nümunə olmalıdır”.

Lakin rəsmi birlik ritorikası məntiqi bir sual doğurur: bu prinsiplər müxtəlif etnik və dini icmaların nümayəndələrinin ayrı-seçkilik, ksenofobiya, hüquqlarının məhdudlaşdırılması və dövlət qurumları tərəfindən qeyri-bərabər münasibətlə üzləşdiyi müasir Rusiya reallığına nə dərəcədə uyğundur?

Rusiya özünü çoxmillətli bir dövlət kimi təqdim edir və burada tatarlar, başqırdlar, çeçenlər, dağıstanlılar, buryatlar, tuvalılar, yakutlar, kalmıklar və onlarla digər etnik qrup əsrlər boyu birgə yaşayıb. Onların ölkənin tarixinə, mədəniyyətinə, iqtisadiyyatına və inkişafına verdiyi töhfələr danılmazdır. Lakin dövlət tərəfindən elan edilən xalqların bərabərliyi həmişə gündəlik həyatda əks olunmur. Milli azlıqların üzvləri, eləcə də Qafqaz və Orta Asiyadan olan insanlar tez-tez etnik profilləşdirmə, qərəzli münasibətlər, özbaşına sənəd yoxlamaları və ksenofobiya ilə qarşılaşırlar.

Müsəlman əhalisinin vəziyyəti xüsusilə mübahisəlidir. İslam Rusiyanın ənənəvi dinlərindən biridir və müsəlman icmaları əsrlər boyu onun tarixinin ayrılmaz hissəsi olub. Buna baxmayaraq, sözügedən rolun rəsmi tanınması dindarlara və dini təşkilatlara təzyiqi istisna etmir. ABŞ-ın Beynəlxalq Din Azadlığı Komissiyasının (USCIRF) məlumatına görə, Rusiyada Hizb ut-Təhrirlə bağlı işlərdə Krım tatarları da daxil olmaqla müsəlmanların təqibi davam edir. 2026-cı il hesabatında yüzlərlə müsəlmanın hələ də həbsdə olduğu, təşkilata üzvlük iddiası, dini ədəbiyyat saxlama və dini və siyasi məsələlərin müzakirəsi ilə bağlı ittihamlarla uzun müddətli həbs cəzası çəkdiyi bildirilir.

Rusiya hakimiyyəti Hizb ut-Təhriri terrorçu təşkilat hesab edir və onun fəaliyyətini qadağan edir. Lakin beynəlxalq insan haqları təşkilatları bu təqiblərin bəziləri üçün dəlil bazasına şübhə ilə yanaşır və zorakılıqda iştirakına dair etibarlı dəlil olmayan şəxslərə qarşı antiterror qanunvericiliyinin tətbiqinə işarə edir. Krım tatarlarının vəziyyəti xüsusilə narahatedicidir, çünki bu cür cinayət işləri ictimai fəallığa və milli icmaya təzyiq göstərmək üçün bir vasitəyə çevrilir.

Problem yalnız cinayət işləri ilə məhdudlaşmır. “Human Rights Watch” Rusiyada insan haqlarının vəziyyəti ilə bağlı 2026-cı il hesabatında 2025-ci ildə Surqut, Moskva vilayəti, Moskva və Tver şəhərlərində məscidlərə müntəzəm polis basqınları barədə məlumat verib. Təşkilatın məlumatına görə, hərbi xidmət zabitləri tez-tez bu cür əməliyyatlarda iştirak edir, camaat namazına qatılan kişilərə çağırış vərəqələri paylayıblar. Bunlar məntiqi sual doğurur: bu təcrübə dövlətin ənənəvi dinlərə və din azadlığına elan etdiyi hörmətlə nə dərəcədə uyğun gəlir?

Orta Asiya və Qafqazdan olan insanlara münasibət də az təsirli deyil. 2024-cü ilin mart ayında "Crocus City Hall" konsert zalında baş verən və İŞİD terror təşkilatının məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyü terror aktından sonra Rusiyada miqrantlar əleyhinə əhval-ruhiyyə nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Məsuliyyəti konkret cinayətkarlarla məhdudlaşdırmaq əvəzinə, ictimai şübhə bir çox hallarda bütöv etnik qruplara şamil edilib. Bu, düşmən ritorikasının, özbaşına həbslərin və zorakılığın artması ilə müşayiət olunub.

"Human Rights Watch" təşkilatının 2026-cı il hesabatında 2025-ci ildə Rusiyada 276 ksenofob zorakılıq hadisəsini qeydə alan SOVA tədqiqat mərkəzinin məlumatlarına istinad edilir. Təşkilat həmçinin polisin hamam otağına basqını zamanı Qırğızıstan vətəndaşlarına qarşı vəhşicəsinə rəftar və yataqxanada əsasən özbək miqrantlarına qarşı alçaldıcı rəftar hallarını qeyd edib. Bu epizodlar etnik mənsubiyyətin getdikcə təhlükəsizlik qüvvələri və cəmiyyətdəki müəyyən qruplar üçün zəiflik faktoruna çevrildiyini göstərir.

Bu kontekstdə xüsusilə əhəmiyyətli olan 2025-ci ilin iyun ayında Yekaterinburqda baş verən hadisələrdir. Burada yerli Azərbaycan icmasının üzvlərinə qarşı təhlükəsizlik qüvvələrinin əməliyyatı zamanı iki azərbaycanlı öldürülüb, bir neçə nəfər isə yaralanıb. Bu hadisə beynəlxalq diqqəti cəlb edib və “Human Rights Watch” hesabatında hadisəyə ayrıca yer verib.

Rusiya hüquq-mühafizə orqanlarının hərəkətlərinin qanuniliyi, saxlanılanların hüquqlarına hörmət və hadisə ilə bağlı obyektiv araşdırma zəruridir. Azərbaycan ictimaiyyəti üçün bu faciə etnik icma üzvlərinin hüquq-mühafizə orqanlarına qarşı nə qədər həssas ola biləcəyinin xüsusilə ağrılı bir nümunəsinə çevrildi.

Ayrı-seçkilik meylləri sosial sahəyə də təsir göstərir. 2025-ci ilin aprel ayında Rusiya xarici vətəndaşların uşaqlarından valideynlərinin ölkədə qalmasının qanuniliyini sübut etmələrini və dövlət məktəblərinə qəbul olmaq üçün rus dili imtahanından keçmələri barədə tələblər tətbiq etdi. Sentyabr ayında “Rosobrnadzor” müraciət edən miqrant uşaqların 87%-nin qəbul edilmədiyini bildirdi. “Human Rights Watch” bu tələbləri uşaqların təhsil hüququna sistemli maneə kimi qiymətləndirib. Dövlət dilini bilmək, əlbəttə ki, öyrənmə və inteqrasiya üçün vacib olsa da, dil təlimi təhsil proqramları vasitəsilə təmin edilməli və uşaqları təhsil sistemindən effektiv şəkildə kənarlaşdırmaq üçün bir vasitəyə çevrilməməlidir.

Xalqların bərabərliyi ilə bağlı müzakirələr kontekstində diqqətçəkən digər bir aspekt etnik respublikaların və regionların sosial-iqtisadi vəziyyəti, eləcə də Ukraynaya qarşı müharibənin yükünün bölüşdürülməsidir. Müstəqil tədqiqatçılar Buryatiya, Tuva və Şimali Qafqazın bəzi respublikaları da daxil olmaqla, iqtisadi cəhətdən əlverişsiz bir sıra bölgələrdə hərbi itkilərin yüksək nisbətini qeyd ediblər. Əhalinin iqtisadi cəhətdən zəifliyi, məhdud məşğulluq imkanları və aşağı regional gəlirlər fonunda hərbi müqavilələrin cəlbediciliyi bu ərazilərin sakinlərinin hərbi xidmətə cəlb olunması artıran amillər arasında hesab olunur. Bu o demək deyil ki, müharibədə iştirak yalnız milli azlıqların problemidir; lakin itkilərdə və sosial statusda regional fərqlər ölkə daxilində risklərin və məsuliyyətlərin ədalətli bölüşdürülməsi ilə bağlı suallar doğurur.

Beləliklə, çoxmillətli birliyin rəsmi konsepsiyası ilə fərdi etnik və dini icmaların faktiki vəziyyəti arasındakı ziddiyyət getdikcə daha çox nəzərə çarpır. Rusiya hökuməti dövlətin çoxmillətli təbiətini onun tarixi unikallığının, sivilizasiya fərqliliyinin və ictimai birliyinin sübutu kimi asanlıqla istinad edir. Müxtəlif xalqların mədəni irsi, onların tarixi töhfələri və ölkənin müdafiəsində iştirakı dövlətin vətənpərvərlik ritorikasının mühüm hissəsinə çevrilir. Lakin onların hüquqlarının qorunması, milli kimliklərinin qorunması və dövlət qurumları tərəfindən bərabər münasibətin təmin edilməsi məsələsinə gəldikdə, bu elan edilmiş prinsiplər tez-tez siyasi məqsədəuyğunluğa və güclü yanaşmalara yol verir.

Əsl birliyə yalnız vətənpərvər şüarlar, bayram tədbirləri və tarixi keçmişə müraciətlər vasitəsilə nail olmaq mümkün deyil. Bu, etnik mənşəyindən, dilindən və dini inanclarından asılı olmayaraq, vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliyini, ayrı-seçkilikdən qorunmanı, din azadlığını, təhsilə və digər sosial müavinətlərə bərabər çıxışı nəzərdə tutur. Bütün xalqların nümayəndələrinin dövlətə qarşı sədaqətsizlik şübhəsi ilə qarşılaşmadan öz ana dillərini, mədəni ənənələrini və tarixi yaddaşlarını qoruya bilməsi eyni dərəcədə vacibdir.

Rusları Milli Birlik Günü münasibətilə təbrik edən Putin əcdadlarının həmrəyliyindən, Vətənə sevgisindən və mənəvi ideallara sədaqətindən danışır. Lakin bu sözlər qaçılmaz olaraq müasir Rusiya siyasətinin bu elan edilmiş dəyərləri nə dərəcədə ardıcıl şəkildə təcəssüm etdirdiyi sualını doğurur. Eyni zamanda, birliyə çağırmaq və etnik mənsubiyyətə əsaslanan kollektiv məsuliyyəti qəbul etmək, ənənəvi dinlərdən danışmaq və dindarların təqib olunması barədə xəbərləri qulaqardına vuraraq, xalqların bərabərliyini elan etmək və ayrı-seçkiliyə göz yummaq olmaz.

Axı əsl milli birlik qeyd-şərtsiz sədaqət tələbi, öz kimliyindən imtina etmək və hər kəsin vahid mədəni modelə tabe olması deyil. Bu, hər şeydən əvvəl, qanun qarşısında bərabərlik, insan ləyaqətinə hörmət və etnik mənsubiyyətindən, dilindən və dinindən asılı olmayaraq hər bir insanın hüquqlarının təminatıdır.

Bu prinsiplər praktikada tətbiq olunana qədər Milli Birlik Günü təkcə tarixi yaddaşın qeyd olunması deyil, həm də Rusiya dövlətinə fundamental bir sual vermək üçün fürsət olaraq qalır: ölkənin bütün xalqları həqiqətən bərabər hüquqlara malikdirlərmi və özlərini tamhüquqlu vətəndaşlar kimi hiss edirlərmi? Yoxsa çoxmillətli birlik hələ də əsasən siyasi şüardır?

Müəllif: Zaur Nurməmmədov