Saat niyə 60 dəqiqədir? Zamanın sirri

Zamanın ölçülməsi bəşər tarixinin ən qədim və ən maraqlı tapmacalarından biridir. Gündəlik həyatımızda saniyələrin dəqiqələrə, dəqiqələrin isə saatlara necə çevrildiyi üzərində çox vaxt düşünmürük. Lakin nəyə görə bir saatın məhz 60 dəqiqədən ibarət olması sualı bizi müasir rəqəmsal dünyadan ayırıb min illər əvvələ, qədim Mesopotamiya sivilizasiyasına aparıb çıxarır.

“Yeni Sabah” xəbər verir ki, bu sistemin əsas memarları qədim şumerlər və babillilər hesab olunur.

Onların riyazi təfəkkürü bu gün bizim öyrəşdiyimiz onluq say sistemindən (10-luq) fərqli olaraq, 60-lıq say sisteminə (seksagesimal) əsaslanırdı. Onluq sistem gündəlik hesablamalar üçün əlverişli görünsə də, 60 rəqəmi riyazi cəhətdən unikal üstünlüklərə malikdir. 60 rəqəmi 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 və 30 kimi bir çox rəqəmə qalıqsız bölünür. Bu, xüsusilə ticarətdə, astronomiyada və mürəkkəb hesablamalarda vaxtın və məkanın asanlıqla hissələrə bölünməsini təmin edirdi.

Zamanın bölgüsü həm də göy cisimlərinin hərəkəti ilə sıx bağlı idi. Qədim münəccimlər bir ilin təxminən 360 gündən ibarət olduğunu müşahidə etmişdilər. Dairənin 360 dərəcəyə bölünməsi də məhz bu 60-lıq sistemin bir törəməsi idi.

Günəş saatlarının icadı ilə gündüz vaxtı 12 hissəyə bölündü. "12" rəqəmi də təsadüfi seçilməmişdi; bu, ay təqvimindəki ayların sayına və bəzi qədim hesablama üsullarında barmaq sümüklərinin sayına (baş barmaq istisna olmaqla, hər barmaqda üç sümük olmaqla cəmi 12) uyğun gəlirdi. Gündüzün 12, gecənin isə 12 hissəyə bölünməsi nəticəsində bir sutka 24 saatlıq dövrə çevrildi.

Orta əsrlərdə mexaniki saatların inkişafı və astronomik müşahidələrin dəqiqləşməsi saatın daha kiçik hissələrə bölünməsini zəruri etdi. Lakin babillilərdən miras qalan 60-lıq prinsip dəyişməz qaldı. Latın dilində "pars minuta prima" (birinci kiçik hissə) ifadəsi "dəqiqə"ni, "pars minuta secunda" (ikinci kiçik hissə) isə "saniyə"ni formalaşdırdı.

Beləliklə, saatın 60 dəqiqəyə, dəqiqənin isə 60 saniyəyə bölünməsi həm riyazi mükəmməlliyin, həm də minilliklərin sınağından keçmiş tarixi ənənənin qovuşmasıdır. Bu gün biləyimizdəki saatlar sadəcə vaxtı deyil, həm də qədim sivilizasiyaların kainatı anlamaq üçün qurduğu möhtəşəm məntiq sistemini daşıyır.

Nazim Hacıyev