ŞƏRQİN QAPISI NAXÇIVAN 101!

101 il öncə rəsmi şəhər statusu qazanan Naxçıvan, minilliklərin beşiyi, Azərbaycan tarixinin, mədəniyyətinin və dövlətçiliyinin ayrılmaz parçasıdır. Naxçıvan təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə dünya sivilizasiyasının ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Tarixi mənbələrə görə, bu torpaq minilliklər boyu müxtəlif dövlətlərin tərkibində olmuş, lakin həmişə öz etnik-mədəni kimliyini qoruyub saxlamışdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə (1918–1920) Naxçıvanın müdafiəsi və ərazi bütövlüyünün qorunması mühüm məsələlərdən biri idi. Cümhuriyyət süqut etdikdən sonra Naxçıvan müxtəlif təzyiqlərlə üzləşsə də, 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələri nəticəsində Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi kimi tanındı və 1924-cü ilin 9 fevralında muxtariyyət statusu aldı. Naxçıvana muxtariyyət statusunun verilməsi Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı.
Bu qərar, bölgənin Azərbaycanın nəzarətində qalmasını təmin etməklə yanaşı, onun iqtisadi, mədəni və siyasi inkişafına şərait yaratdı. 101 il ərzində Naxçıvan təkcə muxtariyyət statusunu qorumaqla kifayətlənməyib, həm də özünü Azərbaycanın ən sürətlə inkişaf edən bölgələrindən biri kimi təsdiqləyib. Naxçıvan təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə türk və İslam dünyasının mühüm elmi, mədəni və siyasi mərkəzlərindən biri olub. Tarix boyu bu qədim torpaq elm, incəsənət, ədəbiyyat və dövlətçilik sahəsində parlaq şəxsiyyətlər yetişdirib. Məhz belə şəxsiyyətlərdən Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev Naxçıvanın çətin illərində onun muxtariyyətini qoruyan və inkişafına töhfə verən böyük siyasi xadimlərdən biri kimi, tarixin yaddaşına qızıl hərflərlə həkk olunub.
Naxçıvan həmçinin elm və mədəniyyətin müxtəlif sahələrində dünya səviyyəli alim və sənət adamları yetişdirmişdir ki, məhz bu alimlər sayəsində Azərbaycan elminin və mədəniyyətinin inkişafına böyük töhfələr vermişdirlər:
Yusif Məmmədəliyev (1905-1961) – Akademik, Azərbaycanın neft-kimya sahəsində dünya miqyaslı kəşflərə imza atan görkəmli alimlərindən biri olmuşdur.
Hüseyn Cavid (1882-1941) – Romantik ədəbiyyatın banilərindən biri olan Cavid, “İblis”, “Şeyx Sənan” və digər əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatına əbədi iz qoyub.
Cəlil Məmmədquluzadə (1869-1932) – Realist yazıçı, "Molla Nəsrəddin" jurnalının qurucusu, satira janrının ən güclü nümayəndəsi.
Məmməd Araz (1933-2004) – Azərbaycan poeziyasının nəhənglərindən biri, onun şeirləri milli ruhu və vətən sevgisini tərənnüm edir.
Xəlil Rza Ulutürk (1932-1994) – Müstəqillik uğrunda mübarizə aparmış şair və ictimai xadim.
Mədəniyyət və incəsənət sahəsində: Nəriman Məmmədov, Qacar Xurşid, Məmməd Nəsirbəyov, Məmməd Ələkbərov, Ramiz Mirişli, Elbrus Mehdiyev, Yaşar Səfərov, Rəşid Məmmədov, Məmməd Məmmədov, Məmməd Cavadov, Əkrəm Məmmədli, Nazim Kazımov, Nazim Paşa Quliyev, Səidə Məmmədova, Kamal Əhmədov, Sofya Hüseynova, Zəroş Həmzəyeva və onlarla belə mədəniyyət fədailərini böyük fəxarət hissi ilə nümunə göstərmək olar.
Naxçıvan təkcə məşhur şəxsiyyətləri ilə deyil, həm də tarixi abidələri və mədəni irsi ilə diqqət çəkir. Burada yerləşən tarixi abidələr təkcə Azərbaycan deyil, ümumilikdə Şərq memarlığının şah əsərləri sayılır. Bu abidələr Naxçıvanın minilliklər boyu müxtəlif sivilizasiyaların, dövlətlərin və mədəniyyətlərin beşiyi olduğunu sübut edir. Aşağıda Naxçıvanın ən mühüm tarixi abidələrindən bəzilərini sizə təqdim edirik:
Mömünə Xatun Türbəsi -1186.

Məşhur memar Əcəmi Naxçıvani tərəfindən 12-ci əsrdə inşa edilən bu türbə Azərbaycan memarlığının ən gözəl nümunələrindən biridir. Atabəylər dövrünün şah əsəri sayılan bu türbə Atabəy Eldənizin həyat yoldaşı Möminə Xatının şərəfinə tikilmişdir. Hündürlüyü 25 metr olan türbə öz qırmızı kərpic memarlığı və üzərindəki həndəsi ornamentlərlə seçilir.
Gülüstan türbəsi ( Xll əsr)
Culfa rayonunda yerləşən Gülüstan türbəsi Naxçıvanın ən gözəl memarlıq abidələrindən biridir. Çay daşlarından inşa edilən bu türbə Atabəylər dövrünün yadigarlarından olub, Şərq memarlığında xüsusi yer tutur.
Əlincə qalası.

Əlincə qalası Naxçıvanın ən qədim və əfsanəvi abidələrindən biridir. Tarixi mənbələrdə bu qalanın IX əsrdən etibarən Azərbaycan hökmdarlarının əsas müdafiə məntəqələrindən biri olduğu qeyd edilir. Qala xüsusilə XIV əsrdə, Əmir Teymurun Azərbaycana yürüşləri zamanı müqavimət qalası kimi şöhrət qazanıb. Hazırda bərpa olunan qala turistlər və tarixsevərlər üçün açıqdır.
Nuh Peyğəmbər türbəsi.
Naxçıvan şəhərində yerləşən bu türbə Nuh peyğəmbərin məzarının burada olması ehtimalına əsaslanır. Türbə qədim mənbələrdə Naxçıvanın adının "Nuhçuvan" (yəni "Nuhun diyarı") olması ilə bağlıdır. Qədim inanclara görə, Nuhun tufanından sonra məhz Naxçıvan onun və nəsillərinin ilk məskəni olub.
Qarabağlar türbə kompleksi-

Qarabağlar kəndində yerləşən bu abidə Azərbaycan memarlığının möhtəşəm nümunələrindən biridir. XIII-XIV əsrlərə aid olan kompleks, Şirvan-Abşeron və Naxçıvan memarlıq məktəblərinin elementlərini özündə birləşdirir. Türbənin üzərindəki yazılara əsasən, onun Elxanilər dövründə inşa edildiyi güman edilir.
Yusif ibn Küseyir türbəsi (1162).

Möminə Xatın türbəsinə bənzər üslubda tikilmiş bu abidə də Əcəmi Naxçıvaninin şah əsərlərindən biridir. 12-ci əsrə aid olan türbə, Azərbaycanın türbə memarlığının inkişafında mühüm yer tutur.
İmamzadə kompleksi. Bu kompleks Ordubad rayonunda yerləşir və orta əsrlər İslam memarlığının möhtəşəm nümunələrindən sayılır. Burada yerləşən türbələrin və məscidlərin bir çoxu Səfəvilər dövründə inşa edilib.
Duzdağ mağarası və duz mədənləri. Naxçıvanda yerləşən Duzdağ mağarası dünyanın ən qədim duz mədənlərindən biridir. Tədqiqatçılar burada neolit dövrünə (təxminən 5 min il öncə) aid duz hasilatına dair izlər aşkar ediblər. Bu gün Duzdağ təkcə tarixi abidə deyil, həm də müalicəvi məqsədlərlə istifadə olunan unikal bir məkandır.
Xan sarayı XVlll əsr.
Naxçıvan şəhərində yerləşən Xan Sarayı, 18-ci əsrin sonlarına aid tarixi tikilidir. Naxçıvan xanlarının iqamətgahı olmuş bu saray, dövrünün ən gözəl memarlıq nümunələrindən biri sayılır.
Ordubad şəhəri orta əsrlərdən etibarən ticarət, sənətkarlıq və mədəniyyət mərkəzi kimi tanınmış, özünəməxsus memarlıq abidələri və qədim yaşayış məskənləri ilə seçilmişdir. Ordubadın memarlığı Azərbaycan-İran və Şərq memarlıq üslublarının sintezini əks etdirir. Buradakı tikililər əsasən daş, bişmiş kərpic və ağac elementlərindən istifadə edilərək inşa olunub. Aşağıda Ordubadda qorunub saxlanmış əsas tarixi memarlıq abidələrini diqqətinizə çatdırırıq:
Ordubad Cümə məscidi (XVII əsr)
Ordubadın ən mühüm dini memarlıq abidələrindən biri Cümə məscididir. XVII əsrdə inşa edilmiş bu məscid klassik Azərbaycan məscid memarlığına uyğun tikilib. Məscidin böyük namaz zalı, gözəl tağları və orijinal minarəsi vardır. Onun divarlarında və interyerində Şərq üslubuna xas zərif ornamentlər işlənmişdir.
Gəmigaya petroqlifləri (qədim daş dövrü- eramızdan əvvəl 3-2 minilliklər).
Ordubad rayonunun yaxınlığında yerləşən Gəmigaya ərazisində qədim qayaüstü rəsmlər – petroqliflər mövcuddur. Buradakı rəsmlər eramızdan əvvəl III–II minilliklərə aiddir. Daşların üzərində insan, heyvan və astronomik simvollar təsvir olunmuşdur ki, bu da qədim insan məskənlərinin burada olduğunu sübut edir.
Geysəriyyə. Ordubadın tarixi bazar kompleksi olan Geysəriyyə XVII əsrdə inşa edilmişdir. O dövrdə bu kompleks şəhərin ticarət mərkəzi olub. Burada müxtəlif sənətkarlar və tacirlər öz məhsullarını satırdılar. Geysəriyyə binası öz tağları, bişmiş kərpiclə işlənmiş günbəzləri və Şərq memarlığının incəliklərini özündə birləşdirən fasadı ilə diqqət çəkir.
Ordubad Xanəgahı. Ordubadda yerləşən xanəgahlar (sufi təriqətlərinin məskəni) İslam memarlığının mühüm nümunələridir. Bu xanəgahlar əsasən daş və bişmiş kərpicdən inşa olunub, üzərləri isə Quran ayələri və naxışlarla bəzədilib.
Əmir Teymur körpüsü. Ordubad yaxınlığında yerləşən bu körpü XIV əsrdə inşa olunub və dövrünün mühəndislik sənətinin incilərindən biridir. Əmir Teymurun yürüşlərindən sonra bərpa olunan bu körpü ticarət yollarını birləşdirən əsas keçid nöqtələrindən biri olub.
Əlincəçay və Gilənçay su dəhlizləri. Ordubadın qədim su təchizatı sistemi olan bu su dəhlizləri orta əsrlərdə tikilmişdir. Onlar əkinçilik və məişət məqsədləri üçün istifadə olunub. Qədim dövrlərdən bəri bölgənin su təminatında böyük rol oynayan bu sistemlər müasir dövrə qədər bəzi yerlərdə funksionallığını saxlayır.
Buzxana. Ordubadın qədim memarlıq nümunələrindən biri də Buzxanadır. Bu yeraltı soyuducu anbarlar yay aylarında ərzaqları qorumaq üçün istifadə olunub. Qışda buraya qar və buz yığılıb, isti aylarda isə yerli əhali buradan istifadə edib.
Əshabi-Kəhf ziyarətgahı. Dağlıq ərazidə yerləşən Əshabi-Kəhf ziyarətgahı İslam mifologiyasına əsasən müqəddəs hesab edilir. Burada insanların ibadət etdiyi mağaralar və qədim izlər mövcuddur.
Əsrlərdir ki, yerli əhali və uzaq bölgələrdən gələn insanlar buraya ibadət və dua etməyə gəlirlər. Əshabi-Kəhf haqqında ən geniş məlumat Qurani-Kərimin "Kəhf" surəsində verilir. Burada Allah yolunda zülmdən qaçan bir qrup gəncin (Əshabi-Kəhf yəni "Mağara Əhli") bir mağarada uzun illər yuxuya getməsi və illər sonra oyandıqlarında dünyanın dəyişdiyini görmələri barədə danışılır. Bu əfsanə xristianlıqda və İslamda geniş yayılmışdır və fərqli mənbələrdə müxtəlif versiyaları mövcuddur.
İslam inanclarına görə, bu hadisə dünyanın bir neçə yerində baş vermiş ola bilər. Lakin Naxçıvandakı Əshabi-Kəhf mağarası qədim dövrlərdən bəri bu hadisə ilə əlaqələndirilir və müqəddəs bir məkan hesab edilir. Bu müqəddəs yer həm yerli, həm də xarici turistlər üçün böyük maraq doğurur.
Son illərdə Naxçıvan iqtisadi, sosial və mədəni sahələrdə böyük inkişaf yolu keçib. Yeni yollar, müasir binalar, sənaye müəssisələri tikilib, enerji sahəsində böyük uğurlar əldə olunub. Ən əsası isə, Naxçıvan blokada şəraitində olsa da, özünü tamamilə təmin edən, dayanıqlı bir iqtisadi model qurmağı bacarıb. 101 il ərzində bu diyar öz muxtariyyətini, milli-mədəni irsini və dövlətçiliyini qoruyub saxlayıb. Bu gün Naxçıvan müasir şəhər kimi inkişaf edir, öz tarixi irsini qoruyub saxlayaraq gələcəyə doğru inamla addımlayır. Bu tarixi gün münasibətilə hər bir naxçıvanlını və bütün Azərbaycan xalqını təbrik edir, Naxçıvana daha böyük uğurlar arzulayırıq!
Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi Məhəbbət Babayeva.
Naxçıvan Dövlət Universiteti nəzdində Naxçıvan Musiqi Kollecinin direktoru.