Səssiz qalmış irs: Unudulmuş milli çalğı alətləri

Azərbaycan musiqi mədəniyyəti qədim köklərə söykənən zəngin irsdir. Bu irs əsrlər boyu xalqın həyat tərzini, düşüncə dünyasını və estetik zövqünü formalaşdırıb. O cümlədən milli çalğı alətlərimiz yalnız keçmişin musiqi vasitələri deyil, həm də milli yaddaşın daşıyıcılarıdır.  Vaxtilə Azərbaycanda qopuz, çoğur, rübab, səntur, çəng, rud kimi çalğı alətləri geniş istifadə olunub. Lakin zaman keçdikcə bu musiqi alətlərinin bir qismi gündəlik istifadədən çıxaraq unudulub.

Ən qədim simli çalğı alətlərindən biri də qopuzdur. Onun yaranma tarixi eramızdan çox-çox əvvəllərə aid edilir. 1960-cı ildə ABŞ arxeoloqlarının Cənubi Azərbaycanın Şuşdağı ərazisində apardıqları qazıntılar zamanı 6-cı minilliyə aid mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Bu tapıntılardan biri də üzərində qopuz tutmuş ozanın təsvir edildiyi saxsı qabdır. Zamanla qopuzun yerini daha təkmilləşmiş musiqi aləti olan saz tutmuş, bu ənənə aşıq sənətində davam etdirilmişdir. 

Rübab Şərq musiqi mədəniyyətində geniş yayılmış qədim simli musiqi alətlərindən biridir. Orta əsrlərdə Azərbaycanda da istifadə edilən bu alət incə və melodik səs tembri ilə seçilib, xüsusilə saray və klassik musiqi mühitində yer alıb. Lakin zaman keçdikcə musiqi zövqünün dəyişməsi və daha müasir simli alətlərin - xüsusilə tar və sazın geniş yayılması nəticəsində rübabın istifadəsi tədricən azalmışdır.  

Səntur qədim mənşəyə malik olan, əsasən, Şərq xalqları arasında geniş yayılmış zərbli simli musiqi alətidir. Bu alət xüsusilə İran, Azərbaycan, Hindistan, İraq və Türkiyə kimi ölkələrdə müxtəlif formalarda istifadə olunub. Azərbaycanda səntur əvvəllər daha geniş yayılmış, lakin zaman keçdikcə tar, kamança və digər alətlərlə əvəzlənmişdir. 

Qədim dövrlərdə saray və klassik musiqi mühitində geniş istifadə olunan bu alətlər, zamanla musiqi zövqünün dəyişməsi və yeni alətlərin yaranması nəticəsində istifadədən çıxmışdır. Bu proses təkcə musiqi inkişafı ilə deyil, həm də sosial və mədəni dəyişikliklərlə bağlıdır. Bununla belə, Azərbaycan dövləti milli mədəniyyətimizə davamlı qayğı göstərilməsini, mədəni irsin qorunmasını daim prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən edib.  Bu mövzu ilə bağlı Ümummilli

Lider Heydər Əliyevin mədəniyyət haqqında fikri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır: “Mədəniyyət, musiqi xalqımızın ən dəyərli sərvətlərindən biridir. Mədəniyyət hər bir xalqı dünyada daha da çox tanıdan, onu təbliğ edən vasitələrdən biridir. Biz isə xoşbəxtik ki, xalqımızın belə zəngin mədəniyyəti, musiqisi, incəsənəti var və bunlar həm xalqımızın özünə mənəvi qida verir, həm də onu dünya xalqları içərisində fərqləndirir, tanıdır, başını ucaldır”. 

Bu siyasətin nəticəsi olaraq ölkədə mədəniyyət tədbirlərində milli alətlərdən istifadə olunmasına geniş yer verilir. Eyni zamanda, muzeylər və mədəniyyət mərkəzləri vasitəsilə unudulmaqda olan musiqi alətləri yenidən ictimaiyyətə təqdim olunur.  Qədim musiqi alətlərinin araşdırılması və qorunması təkcə mədəni məsələ deyil, həm də milli kimliyin və dövlətçilik ideologiyasının mühüm tərkib hissəsidir. Keçmişin səslərini yaşatmaq gələcək nəsillərə zəngin mədəni irs ötürmək deməkdir.

Ramidə ƏLİYEVA,

Bakı Dövlət Universitetinin tələbəsi