Sevgi laboratoriyası Şahanə Müşfiq yazır

Şahanə MÜŞFİQ

"Aşkın Yapay Provası" müasir teatrın ən həssas nöqtələrindən birinə toxunur: texnologiya ilə insan duyğularının toqquşduğu, sevginin isə artıq yaşanan yox, sınaqdan keçirilən bir təcrübəyə çevrildiyi məqamda insanlıq necə dəyişir? Aprelin 24-də Bakıda - Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrın səhnəsində təqdim olunan bu tamaşa yalnız estetik hadisə deyil, həm də dövrün psixoloji portreti kimi yaddaşımızda iz buraxdı.

Sevginin laboratoriyası: hisslərin proqramlaşdırılması

Tamaşanın süjeti ilk baxışda futuristik və hətta bir qədər ironik görünür. Sevgidə ardıcıl uğursuzluqlarla üzləşmiş Mehtap adlı gənc qadın ideal münasibəti tapmaq üçün qeyri-adi üsula əl atır. Belə ki, o, özəl olaraq hazırlanmış evdə müxtəlif xarakter xüsusiyyətləri ilə proqramlaşdırılmış robot partnyorlarla "sevgi və evlilik məşqləri" edir. Bu yanaşma səhnəni klassik dramatik məkan olmaqdan çıxararaq eksperimental laboratoriyaya çevirir.

Burada diqqət çəkən əsas məsələ texnologiyanın təqdimatı deyil, onun vasitəsilə insan münasibətlərinin mahiyyətinin açılmasıdır. Tamaşa sevginin spontan və qeyri-iradi haldan çıxaraq seçim, filtr və uyğunlaşma prosesinə çevrilməsini tənqid edir. Bu mənada əsər müasir rəqəmsal münasibət mədəniyyətinin - sürətli tanışlıqların, alqoritmik uyğunlaşmaların və seçim bolluğunun - bədii ifadəsidir.

Robot obrazlar

Tamaşadakı robotlar texniki varlıq kimi yox, daha çox psixoloji arxetiplər kimi təqdim olunur. Hər biri münasibətlərdə rast gəlinən müəyyən tipajı simvollaşdırır: həddindən artıq qısqanc kişi, emosional baxımdan uzaq partnyor, ifrat dərəcədə dinçi, romantik idealist və sair.

Bu obrazlar tamaşaçıda həm gülüş, həm də narahatlıq yaradır. Çünki onlar heç də bizə yad obrazlar deyil, gündəlik həyatımızda qarşılaşdığımız, bəzən isə özümüzdə daşıdığımız xüsusiyyətlərin şişirdilmiş formasıdır. Rejissor bu vasitə ilə mühüm bir ideyanı qabardır: texnologiya insanı dəyişdirmir, sadəcə onun daxili mexanizmlərini daha aydın göstərir.

Robotların mexaniki davranışı ilə insan emosiyalarının mürəkkəbliyi arasındakı kontrast tamaşanın dramatik gərginliyini formalaşdırır. Burada əsas sual budur: əgər bütün xüsusiyyətlər əvvəlcədən müəyyən edilərsə, münasibətdə sürpriz və hiss qalarmı?

Seçim illüziyası və müasir münasibət böhranı

Tamaşanın ən güclü qatlarından biri seçim bolluğu mövzusudur. Müasir insan artıq seçim imkanının azlığından deyil, həddindən artıq çoxluğundan əziyyət çəkir. Bu isə qərarsızlıq, davamlı müqayisə və heç vaxt tam məmnun qalmamaq hissini doğurur.

Mehtapın robotlar arasında etdiyi seçimlər, əslində, müasir insanın münasibətlərdə yaşadığı daxili dialoqun səhnələşdirilmiş formasıdır. Hər dəfə yeni variant ortaya çıxdıqca əvvəlki seçim dəyərini itirir. Bu isə sevginin dərinləşməsinə yox, səthi və müvəqqəti qalmasına səbəb olur. Məsələn, 5-ci robotla arasında yaranmış uyğunluq, onun kriteriyalarına uyğun xüsusiyyətlər Mehtapı düşündürür. O, əslində, onun bütün istəklərinə tam şəkildə cavab verən bu robotu seçmək istəyir, amma bir sual da onu düşündürür: birdən ən yaxşı variantlar sona qalmış olarsa? Axı, hələ onun 2 seçimi vardı. Beləcə, bu çək-çevirin içərisində gənc qadın son dərəcə bəyənməsinə baxmayaraq, 5-ci robotla da münasibəti sonlandırır.

Tamaşa bu paradoksu ustalıqla göstərir: ideal partnyor axtarışı insanı ideallıqdan uzaqlaşdırır. Çünki münasibətin mahiyyəti uyğunluqdan çox, uyğunlaşma prosesində gizlidir.

Estetik həll və səhnə dili

"Aşkın Yapay Provası" yalnız ideya baxımından deyil, forma etibarilə də dinamik və çoxqatlıdır. Musiqi və xoreoqrafiya elementləri tamaşanın ritmini qoruyur, komediya ilə fəlsəfi düşüncə arasında balans yaradır. Bu elementlər əsərin ağır ideya yükünü yüngülləşdirərək onu daha geniş auditoriya üçün qəbul edilən edir.

Səhnə quruluşunda sadə elementlərin istifadəsi isə məzmunla üzvi şəkildə bağlıdır. Minimalist, lakin funksional dekorasiya tamaşaçı diqqətini məhz dialoqlara və psixoloji qarşıdurmaya yönəldir.

Tamaşanın ssenari müəllifi və rejissoru 10 ildən bəri Türkiyədə yaşayıb fəaliyyət göstərən aktyor Nahid Abbaszadədir. Bununla belə, həm ssenari mətni, həm də rejissor quruluşunda aktyor Osman Atasevənin də rolu az olmayıb.

Səhnə əsərində rolları Nahid Abbaszadə ilə yanaşı, Dilara Uzun, Osman Atasevən canlandırırlar. Cəmi 3 nəfər aktyordan ibarət tamaşada ümumilikdə 10 obraz var ki, onların 9-nu Nahidlə Osman öz aralarında bölüşdürüblər. Eyni insanın 10 dəqiqədən bir obraz dəyişdirərək səhnəyə çıxması aktyor üçün nə qədər çətin olsa da, tamaşaçı üçün həm əyləncəli, həm də heyrətləndirici idi. Çünki bir-birindən həm görünüş, həm də xarakter etibari ilə tamamilə fərqlənən obrazları bir nəfərin canlandırdığına inanmaq bəzən həqiqətən də çətinləşirdi.

Sevgi - proqramlaşdırılan mexanizm, yaxud yaşanan duyğu?

Bakıdakı premyera bu tamaşaya əlavə mənalar qazandırır. Azərbaycan cəmiyyəti də hazırda ənənəvi münasibət modelləri ilə müasir həyat tərzi arasında keçid mərhələsini yaşayır. Texnologiyanın şəxsi münasibətlərə təsiri, ailə institutunun transformasiyası və fərdi seçim azadlığının artması kimi mövzular bu tamaşanın ideyaları ilə səsləşir.

Bu baxımdan "Aşkın Yapay Provası" yalnız xarici bir teatr məhsulu kimi deyil, yerli tamaşaçı üçün də aktual sosial-psixoloji refleksiya kimi qəbul olunur.

Tamaşa sevgi mövzusuna fərqli prizmadan yanaşır. O, romantikanı idealizə etmir, əksinə, onu analiz edir, parçalayır və yenidən qurmağa çalışır. Əsər göstərir ki, sevgi nə qədər rasionallaşdırılsa da, onun əsas mahiyyəti qeyri-müəyyənlikdə qalır.

Robotlar səhv etmir, amma həm də hiss etmir. İnsan isə səhv edə-edə sevir. Tamaşanın ən dərin ideyası məhz burada gizlənir: sevgi proqramlaşdırıla bilən sistem deyil, yaşanan və risk tələb edən bir prosesdir.

Nəticədə demək olar ki, "Aşkın Yapay Provası" yalnız səhnədə izlənilən bir hekayə deyil, tamaşaçıya yönəlmiş sualdır. Əgər sevgi tam idarə olunan və qüsursuz bir mexanizmə çevrilsə, bizim üçün yenə də bu qədər dəyərli olarmı?