“Siqaret cərimələrinin əsas məqsədi sosial xərcləri azaltmaqdır” ŞƏRH EDİLDİ

"Siqaretlə bağlı tətbiq olunan cərimələr iqtisadi baxımdan həm tənzimləyici, həm də fiskal xarakter daşıyan alətlər kimi qiymətləndirilir. Formal olaraq bu cərimələrin məqsədi ictimai sağlamlıq üçün zərərli olan bir davranışı məhdudlaşdırmaq və siqaret istifadəsinin yaratdığı xarici xərcləri istehlakçının üzərinə ötürməkdir". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında iqtisadçı ekspert Asif İbrahimov deyib.

Onun sözlərinə görə, siqaretin istifadəsi nəticəsində ortaya çıxan xəstəliklər, iş qabiliyyətinin azalması, dövlətin səhiyyə xərclərinin artması və məhsuldarlıq itkisi kimi sosial-iqtisadi nəticələr üçün cəmiyyət ümumi şəkildə ödəniş edir: "Cərimələr və digər məhdudlaşdırıcı fiskal mexanizmlər həmin mənfi xarici təsirləri daxilləşdirmə üsullarından biridir. Bununla yanaşı, siqaretlə bağlı sanksiyalar eyni zamanda davranış iqtisadiyyatı kontekstində “caydırıcı mexanizm” kimi çıxış edir. Siqaretə tələbin tam elastik olmaması səbəbindən vergilər və cərimələr istehlakı tamamilə aradan qaldırmır, lakin xüsusilə gənclər və aşağı gəlir qrupları arasında istehlakı nəzərəçarpacaq dərəcədə azalda bilir. Bu baxımdan cərimələr həm psixoloji siqnal, həm də iqtisadi maneə funksiyası daşıyır. Fiskal aspektə gəldikdə, siqaretlə bağlı tətbiq olunan cərimələr nominal olaraq büdcəyə müəyyən gəlir formalaşdırsa da, onları əsasən “gəlir əldə etmə aləti” kimi qələmə vermək doğru deyil. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, bu cərimələrdən toplanan vəsait dövlətin siqaretdən irəli gələn səhiyyə xərclərini belə tam kompensasiya etmir. Buna görə də iqtisadi məntiqdə bu mexanizm “xərc azaldıcı” funksiya ilə əsaslandırılır, yəni əsas məqsəd xəstəlik yükünü azaltmaq və uzunmüddətli səhiyyə xərclərini aşağı salmaqdır.

Bu tənzimləyici mexanizmin bazar üzərində təsiri də nəzərə alınmalıdır. Siqaret vergilərinin və cərimələrinin artırılması müəyyən hallarda qeyri-rəsmi bazar riskini yüksəldə bilər. Qanunsuz tütün dövriyyəsi vergidən yayınma xərcini azaltdığı üçün, sərt cərimə və vergi mühitində siqaretə tələbin bir hissəsi qara bazara yönələ bilir. Bu isə həm dövlət üçün vergi itkisi yaradır, həm də keyfiyyətsiz məhsullarla daha böyük sağlamlıq riskinə səbəb ola bilər. Ona görə də siqaretlə bağlı cərimə mexanizmlərinin effektivliyi çox vaxt nə qədər koordinasiyalı tətbiq edildiyindən, nəzarət mexanizmlərinin gücündən və ümumi tütün siyasətinin vahidlik səviyyəsindən asılı olur. Siqaretlə bağlı cərimələr davranışın korreksiyası üçün iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış vasitədir. Onların fiskal təsiri mövcud olsa da, əsas iqtisadi məntiq sosial xərclərin azaldılması, səhiyyə yükünün yüngülləşdirilməsi və yeni siqaret istifadəsinin qarşısının alınması istiqamətində formalaşır. Effektivlik isə yalnız cərimələrin mövcud olması ilə deyil, tənzimləyici siyasətin bütövlüyü, nəzarətin gücü və ictimai sağlamlıq yanaşması ilə müəyyən olunur".