Son 30 ildə Xəzərin səviyyəsi 3 metr aşağı düşüb SOS

Təkcə danışmaq yetərli deyil, geniş fəaliyyət planı lazımdır

“Sahilyanı tikililər və çirkab suları Xəzəri daha da təhlükəyə atır”

Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması kosmosdan çəkilən görüntülərdə də təsdiqini tapıb. Nəticədə Xəzərdə suyun səviyyəsinin azalması ilə bağlı yeni faktlar məlum olub. Bu faktlar son bir neçə ildə Volqa çayı hövzəsində baş verən dəyişikliklər, eləcə də Volqadan Xəzər dənizinə su axınının azalması ilə bağlıdır.

"Azərkosmos"un "Azersky" peykləri vasitəsilə həm Xəzər dənizi, həm də Volqa çayı hövzələrində aparılan tədqiqat və monitorinqlərin nəticəsi heç də ürəkaçan deyil. Xəzərin səviyyəsi getdikcə daha da azalır. Xatırladaq ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev BMT Baş Assambleyasının 80-ci sessiyasındakı çıxışı zamanı Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması problemini də qabartmışdı. Çıxışı zamanı cənab Prezident bu problemi 3 il əvvəl də gündəmə gətirdiyini vurğulayaraq bildirmişdi ki, 2022-ci ildə Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının Zirvə Görüşündə Xəzər dənizində ətraf mühitin pozulması məsələsini qaldırıb: “Bu gün vəziyyət daha acınacaqlıdır. Xəzər dənizi sürətlə azalır. Əsas səbəb iqlim dəyişməsi deyil. Gözlənilməz nəticələri olan ekoloji faciəni dayandırmaq üçün Xəzəryanı dövlətlərin birgə səyləri zəruridir. Azərbaycan, həmçinin həmin problemin həlli üçün BMT ilə də sıx əməkdaşlığa hazırdır”. Prezident İlham Əliyev dünya ölkələrini bu ekoloji böhranla mübarizədə həmrəy olmağa, birgə fəaliyyət göstərməyə çağırıb. Qeyd edək ki, BMT-nin dənizə çıxışı olmayan inkişaf etməkdə olan ölkələr üzrə Türkmənistanda keçirilən Üçüncü Konfransında da Xəzərin dayazlaşması qlobal problem olaraq müzakirəyə çıxarılıb. BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş dünya birliyini dənizə çıxışı olmayan ölkələri dəstəkləmək üçün səylərini artırmağa çağıraraq, "onlar həm inkişaf etməkdə olan ölkələr kimi, həm də dənizə çıxışı olmayan ölkələr kimi ikiqat əziyyət çəkirlər. Bu, onların ticarət imkanlarını məhdudlaşdırır, idxalı daha baha edir, ixracın rəqabət qabiliyyətini azaldır və beynəlxalq bazarlara çıxışı çətinləşdirir", söyləmişdi. Konfrans çərçivəsində Xəzəryanı dövlətlərin hökumət rəsmiləri səviyyəsində keçirilən iclasda çıxış edən Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev çıxışında Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsinin bütün regionda narahatlıq doğurduğunu, bu problemin hələ 2022-ci il Aşqabad Sammitində Azərbaycan Prezidenti tərəfindən qaldırıldığını və Bakıda beştərəfli ekspert qrupunun ilk toplantısının təşkilinə hazırlıqların davam etdiyini vurğulayıb. Əlavə olaraq, tədbirdə Xəzər dənizinin ekosistemində baş verən dəyişikliklərin sosial-iqtisadi və ekoloji aspektləri geniş şəkildə müzakirə olunub. Su səviyyəsindəki dəyişikliklərin sahilyanı ərazilərdəki həyat şəraitinə və regional inkişaf proseslərinə mümkün təsirləri diqqət mərkəzində olub. 

Ekoloq-hidroloq Rövşən Abbasov Sherg.az-a  açıqlamasında bildirdi ki, dünyada iqlim böhranı yaşandığı, bir çox su höfzələrinin quruyaraq yox olmaq təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya qaldığı bir zamanda Xəzərin problemini daim gündəmdə saxlamaqla kifayətlənmək olmaz. Həm də problemin həllini tezləşdirmək vacibdir: 

- Xəzər dənizinin suyu çox acınacaqlı sürətlə azalır. Əsas səbəb, iqlim dəyişməsi, çayların gücdən düşməsi, dənizdə suyun buxarlanmasının artması, Rusiyanın Volqa çayı boyu tikdiyi bəndlər və aşırı su tükətimidir. Son 30 ildə Xəzərin səviyyəsi 3 metr düşüb. Xəzəri sağlamlaşdırmaq və dayazlaşmanın qarşısını almaq üçün konkret fəaliyyət planı işlənməlidir. Bu fəaliyyət planında əsas məsuliyyət Rusiyanın üzərinə düşməlidir. Çünki Xəzər dənizini suyla təmin edən əsas mənbə Volqa çayıdır. Xəzərə suyun 80 faizi Volqa çayı vasitəsilə gəlir. Fəaliyyət Planında konkret olaraq göstərilməlidir ki, hansı ildə Volqadan ötürüləcək suyun miqdarı nə qədər azaldılacaq, yəni Volqadan Xəzərə hansı miqdarda su gələcək və bununla bağlı da Xəzərin suyu nə qədər arta və ya azala bilər. Bu fəaliyyət planı qəbul olunsa, Xəzərin sağlamlaşması mümkün olacaq. Yox əgər qəbul edilməsə, məsələ çox çətindir. “Azərkosmos”un apardığı monitorinq, kosmosdan görüntülər də təsdiq edir ki, Volqa çayı hövzəsində ciddi dəyişikliklər baş verib, bu da Xəzərdə suyun səviyyəsinin xeyli azalmasına səbəb olub. Monitorinqlərin nəticəsi nəzərə alınaraq Volqa çayı hövzəsində də sağlamlaşdırma işləri aparılmalı və Xəzərə gələn suyun miqdarı artırılmalıdır. Xəzərin dayazlaşması təkcə Volqa çayından gələn suyun azalması deyil. Başqa səbəblər də var, hansı ki bu və ya digər dərəcədə Xəzərin ekoloji problemini şərtləndirir. Məsələn, dənizə çirkab sularının axıdılması, dənizin çirkləndirilməsi, sahilyanı ərazilərdə plansız tikililərin aparılması, dənizin ümumi eko-sisteminin pozulması. Eko-sistem sağlamlaşdırılmalıdır ki, Xəzəri xilas edə bilək.