Söz içində... Sözümüz
Moderator.az saytından alınan məlumata görə, Icma.az bildirir.
1.”Ətini yesəm də, sümüyünü çölə atmaram”,“Ətini yesə də, sümüyünə qıymaz”, ”Əti sənin, sümüyü mənim”- ifadələrinin kökündə , tarixən, qədim dəfn ayini(mərasimi) dayanır.
Məlum olduğu kimi vaxtilə zərdüştlər(atəşpərəstlər) torpağı müqəddəs hesab etdikləri üçün ölünü torpaqda dəfn etməmişlər. Ölmüş adamı, xüsusi olaraq, ayrılmış otağa qoyub, “yeyilmək” üçün quşların öhdəsinə buraxmışlar.Həmçinin qadınların ətini quzğunların, kişilərin ətini isə qarğaların yeməsinə şərait yaratmışlar. “Yedirtmə”prosesi qurtardıqdan sonra dövlətlilərin qalan sümüklərini ipək, kasıbın sümükləri isə adi torbaya yığılaraq yaşadığı evin qapısından asarmışlar. Beləliklə, ölmüş adamın ruhu evinin içərisində daim”yaşamaq hüququ qazanmış”hesab olunarmış. Həmin ifadə sonradan tədris prosesinə- mollaxanalara da tətbiq olunmuşdu. Belə ki mollaya müraciət edən valideyn ona uşağına qarşı istənilən cəzanı tətbiq etməsinə icazə verirdi.Bir şərtlə ki, molla övladına şəriət elminin bütün sirlərinə dərindən sahib olmaqda kömək etsin. Yəni uşaqlar əziyyət çəksələr də, sonda “sənətə” kamil yiyələnsinlər. Valideynin qənaətinə görə, “uşağımı döy, əzab ver” (yəni-əti sənin olsun), lakin nəyisə öyrət(ancaq, sümüyü mənim olsun). Bu “tədris” üsulu,təbii ki, zaman-zaman görkəmli ziyalılarımız tərəfdən tənqid olunmuşdur.
2. “ Çörək insana itin üzünə görə verilib”.
Bu ifadə haqda müxtəlif variantlarda- əfsanələr mövcuddur. Variantlardan birinə görə, Allah sünbülü əvvəlcə ayağından başınadək dənlə dolu yaratmışdır.Bir gün bir qadın çörək bişirərkən uşağı quru yerdə oturmasın, deyə çörəyin birini onun altına qoyur. Bu hərəkət Allaha acıq gedir və o insana çörək vermir. Aclıqdan korluq çəkən it ağzını göyə tutub ulayır.” Gunahı insan işlədib, məni niyə acından öldürürsən?”. Allah itin bu sözünə görə, sünbülü yenidən insana qaytarıb, amma dəni yalnız başında saxlayıb ki, insan çörəyi zəhmətlə qazansın, qıtlıq görüb çörəyin qədrini bilsin .(Əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər. Bakı, Şərq-Qərb.2005).
Aparılan müşahidələrdən o da məlum olur ki, itlər isti çörəyə qarşı daha çox həsasdır. Çörək bişirilərkən həmişə ” itin payı olsun “,- deyərək bir tikə kəsilib atılır. Qərbi Azərbaycanın Loru- Pəmbək mahalında mütləq isti çörəyin üstünə su çilənərək itə atılır. İnama görə it Allaha insanlardan şikayət edərsə , su insana şahid durar.( Məlumatı- Qərbi Azərbaycanın Kalinin rayonunun Qızıldaş kəndində anadan olmuş 81 yaşlı Salatın Bəkir qızından eşitmişik)
3.” Qabağa kötük yumalatma (qoymaq )”
Bu ifadə ən çox mərasim(toy) “hadisələri” ilə əlaqədar yaranmışdır.
Vaxtilə bir qızı, iki və ya bir necə oğlan istədikdə kənd ağsaqqaları həmin növcavanları sınamaq və qabiliyyətlərini yoxlamaq məqsədilə qarşılarına doğrmaq üçün müxtəlif ağac kötükləri qoyarmışlar.
Əgər hansı cavan kötükləri müəyyən şərtlərə uyğun, dürüst əməl edərək doğraya ( yara ) bilərsə, qızı da o adama verərlərmiş. El arasında “məğlub olmuş “ insanlar həmin ifadəni acıqlı tərzdə”özlərinə bəraət qazanmaq xətrinə tez-tez işlətməkdədirlər.
4. “ Mənim günahlarım alnıma yazılıb!”
Bir şəxs öz günahlarını başa düşdükdə söz-söhbət arasında deyir: “Mənim günahlarım alnıma yazılıb”. Bu deyimin, idiomatik ifadənin yaranma tarixi belədir: qədim zamanlarda ucsuz- bucaqsız Rusiyada cinayətkarları sürgünə göndərməzdən əvvəl damğalayırmışlar. Yəni, onların alnına “V”, bir yanağına “O” digərinə “R”(vor-oğru) hərfi yazılarmış, hərflər bu və ya digər şəxsin sifətində ömürlük qalarmış. Onu heç cür pozmaq mümkün deyilmiş. Bu” sifətli “ insanlar görkəmi ilə hamı tərəfindən tanınırmış.
5. “Ağlına keçə yamayım”
Bu ifadənin işlənmə mənbəyi “alacıq” sözü ilə bağlıdır. Alacıq- çubuqdan qurulub üstü keçə ilə örtülən köçəri mənzili, çadır anlamındadır.Digər tərəfdən alacıq sözünün etimoloji mənası ” qabağı açıq”( qapısı olmayan) deməkdir.Vaxtilə köçəri( elat ) camaatı qapı əvəzinə çox vaxt bir palaz asarmışlar. Standarta uyğun olmayan palazla(yaxud əski hissəciklər) qapını hərtərəfli örtmək imkan xaricində olarmış. Alaçığın içərisi və içəridəki adamlar aydın şəkildə görünərmiş. Köçəri(elat) camaatı az da olsa, “qapılarının eybini örtmək “ məqsədilə alaçığı- görünən hissələri örtmək üçün bir keçə də əlavə edərmişlər.
İfadədəki ağıl sözü, əslində al ( ön, qabaq) kəlməsinin təhrif olunmuş formasıdır.
Beləliklə, ifadənin mənası “Qabağına keçə yamayım(yapışdırım)
“ Başa düşmək olmur, elə bil Moltanıdilində danışır”.
Bu ifadə xarici turist və zəvvarların danışığı üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Məlumdur ki, hələ XVII-XVIII əsrlərdə Hindistandan olan tacirlər ticarət yolları vasitəsilə Bakıya gəlmişlər. Onlar Suraxanı qəsəbəsində yerdən təbii qazın çıxaraq yanmasını görmüş və bu alovu müqəddəs hesab etmişlər.Həmin insanların bir çoxu Hindistanın şimalından,xüsusilə Pəncab və Multan bölgələrindən gəlmişdilər. Onların arasında hindular və siqhlər var idi.
Suraxanı atəşgah məbədinin tikintisinə və saxlanmasına həmin şəxslər də maddi yardım göstərmişlər. Atəşgahın divarlarında sanskrit və pəncab dillərində yazılar da mövcuddur. Bu yazılar hindli və siqh zəvvarlarının burada ibadət etdiyini təsdiqləyən mühüm tarixi sübutlardır.
Lakin yerli əhali tərəfindən Hind zəvvarları müsəlman olmadıqlarına, dillərinin başa düşülməməsinə görə pis qarşılanmışdır. Məhz bu vaxtdan Moltanı dili ifadəsi də anlaşılmaz dil anlamında işlədilmişdir.
Arif Kazımov,
ADPU-nun Azərbaycan dili və onun tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti
Baxış sayı:50
Bu xəbər 16 Noyabr 2026 10:34 mənbədən arxivləşdirilmişdir



Daxil ol
Online Xəbərlər
Xəbərlər
Hava
Maqnit qasırğaları
Namaz təqvimi
Kalori kalkulyatoru
Qiymətli metallar
Valyuta konvertoru
Kredit Kalkulyatoru
Kriptovalyuta
Bürclər
Sual - Cavab
İnternet sürətini yoxla
Neftin Qiyməti
Azərbaycan Radiosu
Azərbaycan televiziyası
Haqqımızda
Əlaqə
TDSMedia © 2026 Bütün hüquqlar qorunur







Günün ən çox oxunanları



















