Sözün keşiyində keçən ömür Əvəz Qurbanlı 50

Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf tarixində elə qələm sahibləri vardır ki, onların yaradıcılıq yolunu yalnız müəllifi olduqları əsərlərlə dəyərləndirmək mümkün deyil. Belə şəxsiyyətlər milli ədəbi mühitin formalaşmasına, klassik irsin qorunmasına və söz mədəniyyətinin yaşadılmasına mühüm töhfələr verirlər. Bu baxımdan müasir Azərbaycan ədəbi mühitinin seçilən simalarından biri də Əvəz Qurbanlıdır. O, şair, satirik, publisist və redaktor kimi Azərbaycan ədəbiyyatına və milli söz ənənələrinin yaşadılmasına ardıcıl xidmət göstərmişdir.

Əlli yaş yaradıcı insanın geridə qoyduğu yolu dəyərləndirdiyi mühüm həyat mərhələsidir. Əvəz Qurbanlının yarım əsrlik ömür yolu müxtəlif fəaliyyət sahələrini əhatə etsə də, onun əsas məramı dəyişməz qalmışdır: Azərbaycan ədəbiyyatına, ana dilinə və milli-mədəni irsə xidmət.
Əvəz Qubadxan oğlu Qurbanlı 9 avqust 1976-cı ildə Saatlı rayonunun Azadkənd kəndində anadan olmuşdur. Uşaqlıq illərindən bədii sözə maraq göstərmiş, ilk şeirini səkkiz yaşında qələmə almışdır. Xəstəxanada yazdığı satirik-yumoristik səciyyəli “Tibb bacısı” şeiri onun müşahidə qabiliyyətinin, yumor hissinin və hadisələrə fərqli münasibətinin erkən təzahürü kimi diqqəti cəlb edir.

Əvəz Qurbanlının ədəbi fəaliyyətə başladığı illər Azərbaycanın mürəkkəb tarixi dövrünə təsadüf etmişdir. Qarabağ müharibəsi, torpaqlarımızın işğalı və Xocalı faciəsi onun dünyagörüşünə ciddi təsir göstərmişdir. Məhz buna görə mətbuatda dərc olunan ilk şeiri də Xocalı faciəsinə həsr edilmişdir. 1992-ci ildə Saatlı rayonunun “Dönüş” qəzetində işıq üzü görən “Qarabağ” şeiri onun yaradıcılığında vətəndaşlıq mövqeyinin başlanğıcdan mühüm yer tutduğunu göstərirdi.

Bu mövqe sonrakı illərdə daha da möhkəmlənmişdir. 1997-ci ildə təhsilini yarımçıq qoyaraq könüllü hərbi xidmətə yollanması onun həyat və yaradıcılıq yoluna böyük təsir göstərmişdir. Hərbi xidmət təcrübəsi sonralar Vətən, dövlət, sərhəd və əsgər taleyinə həsr etdiyi əsərlərin əsas ideya qaynaqlarından birinə çevrilmişdir. Bu mövzular müəllifin “Canlı dirəklər” (2012) romanında geniş bədii ifadəsini tapmışdır. Sərhədçilərin həyatından bəhs edən əsərdə sərhəd yalnız xidmət məkanı deyil, insan xarakterinin, məsuliyyətinin və Vətənə sədaqətinin sınaq meydanı kimi təqdim olunur.

Eyni ideya Dövlət Sərhəd Xidmətinin müsabiqəsində qalib gəlmiş “Zastava, silaha!” (2010) adlı tammetrajlı bədii film ssenarisində də davam etdirilmişdir. 

1990-cı illərin sonlarından etibarən Əvəz Qurbanlının şeirlərinin dövri mətbuatda müntəzəm dərc olunması onun peşəkar ədəbi mühitdə tanınmasının başlanğıcı olmuşdur. “Azərbaycan” və “Ulduz” jurnallarında, “Ədəbiyyat qəzeti”ndə və digər mətbuat orqanlarında çap edilən əsərləri onun geniş oxucu auditoriyasına tanınmasına, eyni zamanda fərdi poetik üslubunun formalaşmasına təsir göstərmişdir.

Həmin dövrdə Əvəz Qurbanlının yaradıcılığı yalnız bir mövzu və ya janrla məhdudlaşmamışdır. Satirik və yumoristik şeirlərlə yanaşı, lirik, ictimai və vətənpərvərlik ruhlu əsərlər də qələmə almışdır. Bu mövzu müxtəlifliyinin əsasında insanın mənəvi məsuliyyəti, milli dəyərlərə bağlılığı və cəmiyyət qarşısındakı vətəndaş mövqeyi dayanır.

2003-cü ildən etibarən “Vahid” və “Məcməüş-şüəra” ədəbi məclislərində iştirakı onun klassik poeziya ilə əlaqələrinin daha da möhkəmlənməsinə səbəb olmuşdur. Ədəbi məclislər tarixən poetik zövqün formalaşdığı, əruz vəzninin və klassik şeir ənənələrinin öyrənildiyi, ustad-şagird münasibətlərinin yaşadıldığı mühüm yaradıcılıq mühiti olmuşdur. Bu mühit Əvəz Qurbanlının qəzəl janrına, əruz vəzninə və klassik Şərq poetikasına münasibətinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Əvəz Qurbanlı 2000-ci illərdən etibarən televiziya və radio proqramlarında ekspert, münsif və qonaq kimi də çıxış etmişdir. 2004-cü ildən başlayaraq ANS televiziyasının satirik-yumoristik istiqamətli “Qulp” proqramı ilə sıx əməkdaşlıq etməsi onun yaradıcılığının daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına və şair kimi tanınmasına mühüm təsir göstərmişdir.

Televiziya çıxışlarında Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətinin təbliğinə xüsusi yer ayırmış, klassik irslə yanaşı XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığını da geniş auditoriyaya təqdim etmişdir. 2005-ci ildə ATV-də yayımlanan söz yarışmasında İlqar Fəhmi ilə birlikdə münsif olmuş, 2011-ci ildə Space TV-də Kamran Həsənlinin aparıcılığı ilə yayımlanan “Sözümüz sözdür” telelayihəsində əruzşünas kimi çıxış etmişdir. 2017-ci ildə isə ARB TV-də Mübariz Əsgərovun aparıcılığı ilə keçirilən “Xalqın şairi” televiziya şeir müsabiqəsində Baba Vəziroğlu, Rüstəm Behrudi, Nizaməddin Şəmsizadə, Məti Osmanoğlu və Qulu Ağsəs ilə birlikdə münsiflər heyətində təmsil olunmuşdur.

Əvəz Qurbanlı müxtəlif janrlarda qələm sınasa da, Azərbaycan dilinə, klassik poeziyaya, milli-mənəvi dəyərlərə və vətəndaşlıq mövqeyinə bağlılığını daim qoruyub saxlamışdır. Bu xüsusiyyət onun ilk kitabı “Təzə zarafat”dan (2006) başlayaraq sonrakı yaradıcılığında da özünü göstərir.

Satirik və lirik şeirləri bir araya gətirən həmin kitab müəllifin poetik dünyasının iki əsas istiqamətini əks etdirirdi. “Məzardan səngərə” (2014) şeirlər toplusunda isə vətənpərvərlik, millilik, insan taleyi və mənəvi dəyərlər daha geniş bədii müstəvidə ifadə olunmuşdur.

Əvəz Qurbanlının yaradıcılığında satira və lirika bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edir. Satirik şeirlərində ictimai nöqsanlara, mənəvi aşınmaya və insan xarakterindəki mənfi cəhətlərə tənqidi münasibət ifadə olunursa, lirik əsərlərində insanın daxili aləmi, mənəvi dəyərləri və həyat həqiqətləri ön plana çıxır. Mövzu və janr müxtəlifliyinə baxmayaraq, onun poetik dünyası daxili bütövlüyünü qoruyur.

Ədəbi fəaliyyətinin ilk illərindən qazandığı uğurlar müxtəlif mükafat və təltiflərlə də təsdiqlənmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv qəbul olunması (2006), gənc yazarlar üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdünə layiq görülməsi (2008), Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin müsabiqəsində “İlin gənc şairi” seçilməsi (2009), həmçinin Güney Azərbaycanın Urmiya şəhərində (2008) və Türkiyədə (2010) keçirilən beynəlxalq şeir müsabiqələrində qazandığı uğurlar onun yaradıcılığına göstərilən diqqətin göstəricisidir.

Əvəz Qurbanlının poetik dünyasının səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri satirik və lirik düşüncəni eyni yaradıcılıq məcrasında inkişaf etdirməsi, klassik poeziya ilə müasir bədii təfəkkür arasında təbii əlaqə yaratmasıdır. Onun poetik irsində satirik yaradıcılıq xüsusi yer tutur. Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə və Mirzə Ələkbər Sabirdən gələn Azərbaycan satira ənənələrini müasir dövrün ictimai və mənəvi problemləri ilə əlaqələndirən müəllif gülüşü məqsəd deyil, düşündürən bədii vasitə kimi təqdim edir. Şöhrətpərəstlik, riyakarlıq, məsuliyyətsizlik, ikiüzlülük və digər mənfi xüsusiyyətlər onun satirik şeirlərində tənqid hədəfinə çevrilir. Bu baxımdan Əvəz Qurbanlının satirası klassik ənənəyə söykənməklə yanaşı, müasir insanın və cəmiyyətin problemlərinə münasibəti də əks etdirir.

Lirik yaradıcılığında isə insanın daxili aləmi, Vətən, ailə, dostluq, sevgi, ömür və mənəvi dəyərlər əsas mövzu dairəsini təşkil edir. Bu mövzular həyat müşahidələrinə əsaslanan səmimi poetik dillə ifadə olunur, təbii duyğu və fəlsəfi düşüncə onun lirikasının əsas xüsusiyyətləri kimi önə çıxır.

Əvəz Qurbanlının poetik yaradıcılığını səciyyələndirən mühüm cəhətlərdən biri də Azərbaycan dilinə münasibətidir. O, dili yalnız bədii ifadə vasitəsi deyil, milli dəyərlərin daşıyıcısı kimi qəbul edir. Buna görə əsərlərində xalq danışıq dilinin canlı elementləri ilə klassik poetik üslub arasında təbii ahəng yaratmağa, poetik ifadəni süni mürəkkəblikdən uzaq saxlamağa çalışır.

Klassik Azərbaycan və ümumtürk poeziyasına münasibət də onun yaradıcılıq və elmi fəaliyyətində xüsusi yer tutur. Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, Əliağa Vahid və Əlişir Nəvai irsi ilə bağlı layihələrdə iştirakı, klassik mətnlərin hazırlanması və redaktəsi istiqamətində gördüyü işlər bu sahəyə davamlı marağını göstərir. Əruz vəzni və qəzəl poetikası sahəsində həm şəxsi yaradıcılığı, həm də ədəbi məclislərdəki fəaliyyəti klassik poeziya məktəbinin yaşadılmasına xidmət edir. O, klassik irsi yalnız keçmişin yadigarı deyil, müasir ədəbi prosesin zənginləşməsinə xidmət edən mənəvi-estetik qaynaq kimi qiymətləndirir.

Beləliklə, Əvəz Qurbanlının poetik irsi müxtəlif janrlarda yazılmış əsərlərin məcmusundan daha geniş məna daşıyır. Onun yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq, klassik ədəbi ənənəyə sədaqət və söz qarşısında məsuliyyət hissi vahid bədii düşüncə sistemində birləşir.

Şair kimi fəaliyyəti ilə yanaşı, Əvəz Qurbanlı publisist, redaktor, klassik irsin tədqiqatçısı və ədəbi təşkilatçı kimi də Azərbaycan ədəbiyyatına mühüm xidmətlər göstərmişdir. Onun publisistik yazılarında hadisələrin ictimai mahiyyəti araşdırılır, oxucu analitik düşüncəyə sövq edilir. 

Əvəz Qurbanlı 2000-ci illərin əvvəllərindən peşəkar jurnalistika sahəsində də fəaliyyət göstərir. Əmək fəaliyyətinə qəzetçilikdən başlamış, sonrakı illərdə ölkənin müxtəlif mətbuat orqanlarında redaktor və rəhbər vəzifələrdə çalışmışdır. Müxtəlif dövrlərdə “Həftə” qəzetində filoloji redaktor, “525-ci qəzet”də müxbir, Milli.az, Publika.az, AzNews.az və digər informasiya portallarında redaktor və baş redaktor kimi fəaliyyət göstərmişdir. Uzun illər media sahəsində çalışması ona ədəbi prosesin fəal iştirakçısı olmaq, yeni müəlliflərlə yaxından işləmək və müxtəlif ədəbi layihələrin həyata keçirilməsində mühüm rol oynamaq imkanı vermişdir. Media sahəsindəki fəaliyyəti ilə yanaşı, 2012-2015-ci illərdə Azərbaycan Alpinizm Federasiyasının mətbuat katibi vəzifəsini də icra etmişdir.

Redaktorluq fəaliyyəti onun yaradıcılıq bioqrafiyasının mühüm istiqamətlərindən biridir. Müxtəlif kitabların, klassik mətnlərin və elmi nəşrlərin hazırlanmasında göstərdiyi peşəkarlıq, klassik ədəbi irslə bağlı layihələrdəki iştirakı bu sahəyə yüksək məsuliyyət və peşəkarlıqla yanaşdığını nümayiş etdirir.

2025-2026-cı illərdə Qurani-Kərimin növbəti nəşrinin bədii redaktoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. Redaktə prosesi zamanı dini terminologiyanın vahidliyinə, mətnin Azərbaycan ədəbi dilinin normalarına uyğunlaşdırılmasına və dil-üslub bütövlüyünün qorunmasına xüsusi diqqət yetirmişdir.

Ədəbi təşkilatçılıq sahəsində fəaliyyəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan ədəbiyyatında mühüm ənənəyə malik olan ədəbi məclislərin davam etdirilməsi istiqamətində uzun illər “Vahid” və “Məcməüş-şüəra” ədəbi məclislərində fəal iştirak etmiş, 2022-ci ildən isə “Vahid” Ədəbi Məclisinə rəhbərlik edir. Bu fəaliyyət klassik poeziyanın, əruz vəzninin və qəzəl yaradıcılığı ənənələrinin yaşadılmasına, gənc şairlərin milli poetik ruhda formalaşmasına mühüm töhfə verir.

Onun yaradıcılıq dairəsi poeziya ilə məhdudlaşmır. Şeir, nəsr, publisistika, ədəbi tənqid, klassik irsə dair araşdırmaları, eləcə də müxtəlif dövrlərdə tanınmış ədəbiyyat, mədəniyyət və incəsənət xadimləri ilə müsahibələrini əhatə edən bir neçə kitabı hazırda nəşrə hazırlanır.

Əvəz Qurbanlının ədəbi, mədəni və ictimai fəaliyyəti dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə “Tərəqqi” medalı, 2025-ci ildə isə “Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi” yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur.

Əvəz Qurbanlının yaradıcılıq yoluna bütöv şəkildə nəzər saldıqda aydın görünür ki, onun fəaliyyəti müxtəlif janrlarda yazılmış əsərlərlə məhdudlaşmır. Şair, satirik, publisist, redaktor, klassik irsin tədqiqatçısı və ədəbi təşkilatçı kimi gördüyü işlərin hamısı Azərbaycan ədəbiyyatına xidmət ideyasına söykənir. Klassik irsin qorunması, ana dilinin zəngin imkanlarının yaşadılması və milli ədəbi ənənələrin gələcək nəsillərə ötürülməsi onun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini təşkil edir.

Əlli illik ömür yolu yaradıcı insan üçün geriyə baxmaqdan çox, gələcəyə aparan yeni yaradıcılıq mərhələsidir. Əvəz Qurbanlının indiyədək keçdiyi yol onun Azərbaycan ədəbiyyatına xidmətinin davamlı və məqsədyönlü olduğunu göstərir. Sözə ehtiramı, klassik irsə bağlılığı və milli-mənəvi dəyərlərə sədaqəti onu müasir Azərbaycan ədəbi mühitinin seçilən simalarından birinə çevirmişdir. Əslində, onun yarım əsrlik ömür yolu sözün keşiyində keçən ömürdür.

Əlli illik yubileyi münasibətilə Əvəz Qurbanlıya möhkəm cansağlığı, tükənməz yaradıcılıq enerjisi, yeni əsərlər və Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı naminə həyata keçirdiyi fəaliyyətində davamlı uğurlar arzulayırıq.

Aslan Xəlilov
ADMİU-nun “Təsviri sənət tarixi və nəzəriyyəsi” kafedrasının müdiri, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru