Süni intellekt niyə hələ də excell proqramını əvəz edə bilmir ? ARAŞDIRMA

Süni intellektin sürətli inkişafına baxmayaraq, Microsoft Excel proqramının hələ də sıradan çıxmaması təsadüfi deyil və bu vəziyyət bir neçə dərin texnoloji, institusional və sosial-iqtisadi amillərlə izah olunur. Məsələ təkcə texnologiyanın gücü ilə deyil, onun real istifadə mühitinə uyğunlaşma qabiliyyəti ilə bağlıdır.

SİA məsələ ilə bağlı araşdırma edib.

Əvvəla, Excel sadəcə bir proqram deyil, onilliklər ərzində formalaşmış qlobal iş mədəniyyətinin əsas alətlərindən biridir. Dünyada yüz milyonlarla insan Excel-dən gündəlik istifadə edir və bu istifadə yalnız sadə cədvəllərlə məhdudlaşmır. Büdcə planlaması, maliyyə proqnozları, audit hesabatları, statistika, logistika, dövlət idarəçiliyi və hətta elmi tədqiqatların ilkin mərhələləri belə Excel üzərindən aparılır. Bu qədər geniş funksional diapazonu olan bir alətin tamamilə əvəz olunması üçün süni intellektin universal, risksiz və hər kəs üçün eyni dərəcədə əlçatan alternativ təqdim etməsi lazımdır ki, bu da hələ mümkün deyil.

Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, süni intellekt sistemləri əsasən avtomatlaşdırılmış, standartlaşdırılmış və təkrarlanan proseslərdə yüksək effektivlik göstərir. Excel isə əksinə, qeyri-standartlıq üzərində qurulmuş bir alətdir. Eyni sahədə çalışan iki mütəxəssis belə Excel faylını fərqli məntiq, fərqli formulalar və fərqli strukturlarla yarada bilər. Bu çeviklik insan üçün üstünlükdür, lakin süni intellekt üçün ciddi çətinlik yaradır. Çünki AI sistemləri məlumatın əvvəlcədən təmizlənməsini, strukturlaşdırılmasını və vahid formatda olmasını tələb edir. Real həyatda isə Excel fayllarının böyük hissəsi bu tələblərə cavab vermir.

Bundan əlavə, Excel insan düşüncə tərzini birbaşa əks etdirən alətdir. İstifadəçi öz biznes məntiqini, təcrübəsini və intuisiiyasını formulalara və cədvəllərə köçürür. Süni intellekt isə hələlik bu cür kontekstual və situativ qərarverməni tam şəkildə mənimsəyə bilmir. AI müəyyən nəticələr çıxara, təhlil apara bilər, lakin “niyə belə hesabladın?” sualına insan qədər şəffaf və izaholunan cavab verməkdə çətinlik çəkir. Xüsusilə maliyyə, audit və dövlət sektorunda bu, ciddi risk amili hesab olunur.

Texnoloji baxımdan da süni intellektin Excel-i əvəz etməməsinin səbəbləri var. Böyük dil modelləri bəzən riyazi və məntiqi xətalara yol verir. Bu səhvlər gündəlik mətn yazılarında ciddi problem yaratmasa da, maliyyə və statistik hesabatlarda qəbuledilməz hesab olunur. Excel isə deterministik işləyir: eyni formul eyni nəticəni verir və istifadəçi prosesə tam nəzarət edir. Bu etibarlılıq faktoru xüsusilə böyük təşkilatlar üçün həlledici rol oynayır.

Eyni zamanda, iqtisadi və institusional amilləri də nəzərə almaq lazımdır. Şirkətlər və dövlət qurumları illər ərzində Excel üzərində qurulmuş nəhəng məlumat bazalarına malikdir. Bu sistemlərin tamamilə süni intellekt əsaslı platformalara köçürülməsi həm yüksək maliyyə xərci, həm də ciddi təhlükəsizlik riskləri yaradır. Məlumat itkisi, uyğunsuzluq və kadrların yenidən hazırlanması kimi problemlər bir çox qurumları bu addımdan çəkindirir. Nəticədə AI daha çox mövcud sistemlərə inteqrasiya edilir, onları əvəz etmir.

Bütün bunlarla yanaşı, paradoksal bir vəziyyət də yaranıb: süni intellekt Excel-i zəiflətmək əvəzinə, onu daha da gücləndirir. AI əsaslı köməkçi alətlər Excel-in daxilində istifadə olunur, avtomatik analiz, proqnoz və vizuallaşdırma imkanları yaradır. Bu isə Excel-in aktuallığını azaldan yox, əksinə artıran faktora çevrilir.

Süni intellekt Excel-i sıradan çıxara bilməyib, çünki Excel təkcə texniki alət deyil, insan düşüncəsi, iş vərdişi və institusional yaddaşla sıx bağlı sistemdir. Süni intellekt hazırda bu sistemi dağıtmaqdan daha çox ona uyğunlaşmaq və onu tamamlayıcı rol oynamaq mərhələsindədir. Bu səbəbdən yaxın perspektivdə Excel-in yox olması deyil, süni intellektlə daha ağıllı şəkildə birlikdə mövcud olması daha real ssenari hesab olunur.