Uşaqların yeni virtual dostları: süni intellekt real dostluğu əvəz edə bilərmi? ARAŞDIRMA

Süni intellekt artıq uşaqların həyatına yalnız dərs hazırlamaq, suallara cavab tapmaq və məlumat əldə etmək vasitəsi kimi daxil olmur. Dünyada getdikcə daha çox uşaq chatbotlarla uzunmüddətli söhbətlər aparır, onlardan məsləhət alır, gündəlik problemlərini danışır və bəzi hallarda bu sistemləri dost kimi qəbul edir. Beləliklə, texnologiyanın uşaqlar üçün yeni bir funksiyası ortaya çıxır: süni intellekt yalnız köməkçi deyil, həm də virtual həmsöhbətə çevrilir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Məsələnin diqqətçəkən tərəfi odur ki, ənənəvi chatbotlardan fərqli olaraq, yeni nəsil “AI companion” adlandırılan sistemlər istifadəçi ilə davamlı münasibət yaratmaq üçün hazırlanır. Onlar əvvəlki söhbətləri xatırlaya, istifadəçinin maraqlarına uyğun cavab verə, onun əhvalını soruşa və uzun müddət davam edən dialoq qura bilirlər. Bu isə uşağın qarşısında sadəcə informasiya verən proqram yox, insan ünsiyyətini təqlid edən rəqəmsal bir tərəfdaş yaradır.

UNICEF-in 2026-cı ildə yayımladığı materialda uşaqların süni intellektlə ünsiyyətinin yeni mərhələyə keçdiyi vurğulanır. Təşkilat bildirir ki, uşaqlar AI sistemlərindən artıq yalnız məlumat və təhsil məqsədilə deyil, məsləhət, emosional dəstək və münasibət qurmaq üçün də istifadə edə bilirlər. Bu səbəbdən AI companion sistemləri uşaqların hüquqları və təhlükəsizliyi baxımından yeni suallar yaradır.

ABŞ-da 2025-ci ildə 13–17 yaşlı yeniyetmələr arasında aparılan araşdırma da bu tendensiyanın miqyasını göstərib. Araşdırmaya əsasən, yeniyetmələrin əhəmiyyətli hissəsi AI companion sistemlərindən istifadə edib. Onların bir qismi bu sistemlərlə ciddi söhbətlər apardığını və müəyyən hallarda insanlarla danışmaq əvəzinə süni intellektə müraciət etdiyini bildirib.

Bu vəziyyət bir sıra suallar yaradır. Məsələn, uşaq öz problemini dostu və ya valideyni ilə bölüşmək əvəzinə chatbotla danışmağa başlayırsa, burada söhbət sadəcə texnoloji yenilikdən gedir, yoxsa uşağın sosial davranışında yeni mərhələnin yaranmasından?

Əslində süni intellektin uşağa “dost” kimi görünməsinin bir səbəbi də onun daim əlçatan olmasıdır. İnsan dostundan fərqli olaraq chatbot uşağı dinləmək üçün müəyyən vaxt gözləmir, söhbəti yarımçıq saxlamır və çox vaxt istifadəçinin istədiyi üslubda cavab verir. Uşaq özünü rahat hiss etdiyi üçün şəxsi məsələlərini daha asan danışa bilər.

Lakin məhz burada əsas risklərdən biri ortaya çıxır. Uşaq süni intellektin həqiqi insan olmadığını bilsə belə, onunla emosional bağ yarada bilər. Sistem müəyyən mənada onu “dinləyir”, cavab verir və əvvəlki söhbətlərə qayıdır. Bu isə uşağın AI ilə insan münasibəti arasında sərhədi necə müəyyənləşdirdiyi sualını gündəmə gətirir.

Digər məsələ məlumat təhlükəsizliyidir. Uşaq chatbotla danışarkən adını, yaşını, ailəsi haqqında məlumatları, məktəbini, dostlarını, yaşadığı problemləri və hətta şəxsi sirlərini paylaşa bilər. Belə məlumatların hansı formada saxlanıldığı, kim tərəfindən istifadə olunduğu və nə qədər müddət qorunduğu valideyn üçün hər zaman aydın olmaya bilər.

Məsələ artıq yalnız chatbotlarla da məhdudlaşmır. Süni intellektli oyuncaqların yayılması da uşaqlarla texnologiya arasında daha fərqli münasibət formalaşdırır. Bu oyuncaqlar uşağın dediklərini dinləyə, cavab verə və əvvəlki söhbətləri müəyyən formada xatırlaya bilir. 2025-ci ildə ABŞ-da aparılan valideyn sorğusunda AI funksiyalarına malik oyuncaqlarla bağlı əsas narahatlıqlardan birinin uşaqların şəxsi məlumatlarının toplanması olduğu müəyyənləşdirilib.

Bu texnologiyanın müsbət tərəfləri də var. Məsələn, bəzi uşaqlar üçün AI yeni mövzuları öyrənmək, sual vermək və ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün əlavə vasitə ola bilər. Utancaq və ya müəyyən mövzuları insanlarla danışmaqda çətinlik çəkən uşaq əvvəlcə süni intellektlə danışaraq fikirlərini ifadə etməyə çalışa bilər. Ancaq burada əsas məsələ AI-nin insan münasibətlərini tamamlaması ilə onları əvəz etməsi arasındakı sərhəddir.

Dünyada artıq bu məsələnin tənzimlənməsi ilə bağlı müzakirələr aparılır. Uşaqların AI companion sistemlərindən istifadəsi ilə bağlı əsas müzakirələr onların yaşına uyğunluğu, şəxsi məlumatların qorunması, emosional manipulyasiya riskləri, təhlükəli məsləhətlərin qarşısının alınması və valideyn nəzarəti ətrafında cəmlənir. UNICEF də uşaqlar üçün AI sistemlərinin hazırlanmasında təhlükəsizlik mexanizmlərinin və yaşa uyğun dizaynın nəzərə alınmasını vacib hesab edir.

Azərbaycan üçün isə mövzu yeni sosial suallar doğurur. Uşaqların AI companion sistemlərindən istifadə səviyyəsi barədə geniş yerli statistika olmadan problemin miqyasını dəqiq qiymətləndirmək mümkün deyil. Lakin süni intellekt alətlərinin gündəlik həyata sürətlə daxil olması bu məsələnin gələcəkdə məktəb və ailə mühitində daha çox müzakirə olunacağını göstərir.

Burada əsas məqsəd uşaqları süni intellektdən uzaqlaşdırmaq deyil. Məsələ onların bu texnologiya ilə münasibətinin sərhədlərini müəyyənləşdirməkdir. Uşaq bilməlidir ki, qarşısındakı sistem onu “başa düşürmüş” kimi cavab verə bilər, amma bu, onun həqiqi insan dostu olduğu anlamına gəlmir. Eyni zamanda uşaq şəxsi məlumatlarını hər hansı rəqəmsal sistemlə bölüşməyin nəticələrini də bilməlidir.

Ən vacib sual isə gələcək üçün belə görünür: uşaqlar süni intellektdən dostlarının yerinə istifadə etməyə başlayanda valideynlər, məktəblər və dövlət bu yeni münasibət formasına necə yanaşmalıdır?

Çünki yaxın gələcəkdə uşağın otağında onunla danışan, suallarını cavablandıran və əvvəlki söhbətlərini xatırlayan süni intellektin olması adi hala çevrilə bilər. Bu halda söhbət artıq yalnız texnologiyanın inkişafından yox, uşaqların sosial münasibətlərinin dəyişməsindən gedəcək.

Ayşən Vəli