Süni intellekt: qənaət vasitəsi, yoxsa inkişaf aləti?

Süni intellektin sürətlə həyatımıza daxil olduğu bir dövrdə dünyanın iri şirkətlərində qəribə bir paradoks yaranıb. Texnologiya insan əməyini yüngülləşdirmək, iş prosesini sürətləndirmək və məhsuldarlığı artırmaq üçün yaradıldığı halda, bir çox şirkət onu ilk növbədə işçi ixtisarlarının əsaslandırılması vasitəsinə çevirib. Lakin görünür, bu qərarlar biznesin gözlədiyi qədər uğurlu nəticələr vermir.

Araşdırmalar göstərir ki, son illərdə “süni intellektə görə işdən çıxarılma” ifadəsi korporativ dünyanın ən çox işlədilən anlayışlarından birinə çevrilsə də, reallıq daha mürəkkəbdir. Tədqiqat və konsaltinq şirkəti Gartner tərəfindən illik gəliri 1 milyard dollardan çox olan şirkət rəhbərləri arasında keçirilən sorğu maraqlı mənzərə ortaya çıxarıb. Məlum olub ki, şirkətlərin böyük əksəriyyəti süni intellekt texnologiyalarını sınaqdan keçirsə də, işçi ixtisarları çox vaxt bu texnologiyaların real səmərəsi ilə əlaqəli olmayıb. Sorğuda iştirak edən şirkətlərin təxminən 80 faizi kadr azaldılmasına getdiyini etiraf edib.

Mütəxəssislərin fikrincə, əsas problem ondadır ki, bəzi şirkətlər süni intellekti inkişaf aləti kimi deyil, qənaət mexanizmi kimi görür. Helen Poitevin bildirir ki, texnologiyanın yeganə “uğuru” işçi sayının azaldılması hesab olunursa, şirkət uzunmüddətli perspektivdə məhdud fayda əldə edir. Ən yüksək nəticələr isə işçiləri əvəz edən deyil, onların imkanlarını genişləndirən şirkətlərdə müşahidə olunub. Başqa sözlə, süni intellekt insanı sıradan çıxaran deyil, onun potensialını gücləndirən vasitəyə çevriləndə daha effektiv olur.

Bu gün biznes dünyasında süni intellektə münasibət də iki fərqli xətt üzrə formalaşır. Bəzi rəhbərlər hesab edirlər ki, texnologiya insanlara qərar verməkdə yardımçı olmalıdır. Digərləri isə gələcəyin idarəetməsini demək olar ki, tam şəkildə maşınların öhdəsinə buraxmağa hazırdır. Bu yanaşmalar arasındakı fərq korporativ strategiyalarda da açıq görünür.

Xüsusilə 2025–2026-cı illərdə texnologiya sektorunda baş verən kütləvi ixtisarlar “süni intellekt inqilabı” adı altında təqdim olunmağa başladı. Hətta Silicon Vadisi kimi texnologiyanın mərkəzi hesab edilən bölgələrdə belə minlərlə əməkdaş işini itirdi. Araşdırma şirkəti Challenger, Gray & Christmas müəyyən edib ki, 2026-cı ilin mart və aprel aylarında işdən çıxarılmaların əsas səbəbi kimi ən çox süni intellekt göstərilib. Təkcə bir il ərzində bu bəhanə ilə 49 mindən çox insan işsiz qalıb.

Bunun arxasında dayanan əsas səbəblərdən biri də texnologiya xərclərinin sürətlə artmasıdır. Şirkətlər milyardlarla dolları süni intellekt infrastrukturlarına, məlumat mərkəzlərinə və hesablama gücünə yönəldir. Nəticədə büdcədə yaranan yükü kompensasiya etmək üçün ilk addım kimi işçi sayının azaldılmasına üstünlük verilir.

Ancaq ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, hər ixtisarın arxasında həqiqətən süni intellekt dayanmır. Bəzən bu, sadəcə, iqtisadi problemləri və ya idarəetmə səhvlərini gizlətmək üçün rahat izah formasına çevrilir. Digər tərəfdən, bəzi sahələrdə avtomatlaşdırmanın həqiqətən insan əməyini sıxışdırdığı da danılmazdır. Bununla belə, analitiklər hesab edirlər ki, dünya hələ tam miqyaslı struktur dəyişiklik mərhələsinə daxil olmayıb. Şirkətlər daha çox “torpağı yoxlayır”, süni intellektin sərhədlərini sınaqdan keçirirlər.

Bütün bunların fonunda əsas sual dəyişmir: gələcəyin şirkətləri insanı texnologiya ilə əvəz edəcək, yoxsa insan və maşının birgə işlədiyi yeni model quracaq? Hazırkı tendensiyalar göstərir ki, ən dayanıqlı uğur hələ də insan zəkası ilə süni intellektin əməkdaşlığından doğur.

S.ELAY

XQ