Süni intellektdən sonra insanı axtaracağıq

Süni intellekt haqqında danışanda cəmiyyətin qarşısına iki fərqli gələcək şəkli çıxır. Birində süni intellekt insanın gördüyü işlərin böyük hissəsini öz üzərinə götürür, bir çox peşələr aradan qalxır, bəzi sahələr kökündən dəyişir. Digərində isə insan bütün bunlara baxmayaraq, öz yerini qoruyur.

Bəli, süni intellekt bir çox sahələri dəyişəcək. Bəlkə də, bu gün bir neçə adamın gördüyü işi sabah bir süni intellekt görəcək.

Hesablayacaq, müqayisə edəcək, mətn hazırlayacaq, proqram yazacaq, şəkil çəkəcək, tərcümə edəcək, musiqi bəstələyəcək. İnsanın saatlarla, günlərlə gördüyü işi saniyələrə sığışdıracaq.

Amma məsələ buradadır ki, insan həyatda yalnız işi görmək üçün yaşamır.

Bəzən insan nəticənin özündən çox, o nəticənin arxasındakı insanı istəyir.

Bir kitabı ona görə oxumuruq ki, orada sözlər bir-birinin ardınca düzgün düzülüb. Bir mahnını ona görə sevmirik ki, notlar texniki baxımdan qüsursuzdur. Bir rəssamın tablosuna ona görə baxmırıq ki, rənglər bir alqoritmin hesablamasına görə ideal nisbətdədir.

Biz bəzən bir yazıçının həyatını bilirik. Onun hansı ağrılardan keçdiyini, hansı şəhərdə yaşadığını, hansı qadını sevib itirdiyini, hansı gecə həmin cümləni yazdığını təsəvvür edirik. Müğənninin səsini eşidəndə onun üzünü görürük. Onu səhnədə, uşaqlığında, müsahibəsində, bəlkə də hansısa köhnə videoda xatırlayırıq.

Yəni sənət əsərinin yanında insanı da sevirik.

Süni intellektin ən böyük problemi də bəlkə elə budur.

O, çox yaxşı yaza bilər. Hətta bir gün o qədər yaxşı yaza bilər ki, texniki baxımdan insan yazıçını keçər. Daha səliqəli süjet qurar, daha təsirli cümlə tapar, daha çox variant yaradar. Amma onun uşaqlığı olmayacaq. Anası ona nağıl danışmayacaq. İlk məhəbbəti olmayacaq. Kimsə onu tərk etməyəcək. Gecənin üçündə pəncərənin qarşısında oturub həyatı haqqında düşünməyəcək.

Bəlkə də, ən vacibi, onun ölüm qorxusu olmayacaq.

Halbuki böyük sənətin bir hissəsi insanın ölümlü olduğunu bilməsindən doğur.

Bir yazıçının cümləsini oxuyanda bəzən cümlədən çox, həmin cümləni yazan adamın kölgəsini görürük. Bilirik ki, bu adam bir gün olmayacaq. Onun səsi kəsiləcək. Kitabı qalacaq.

Süni intellektin isə belə bir taleyi yoxdur.

Bu, ilk baxışdan üstünlük kimi görünür. Amma sənət baxımından bəlkə də zəiflikdir.

Çünki insan sənətdə ölümlü bir varlığın izini axtarır.

Eyni şeyi musiqidə də görəcəyik. Süni intellekt bir gün çox gözəl mahnılar oxuya bilər. Səsi qüsursuz ola bilər. Hətta insan səsindən daha təmiz, daha geniş diapazonlu, daha texniki mükəmməl ola bilər. Amma mən yenə də bir müğənninin nəfəsinin harada dəyişdiyini, səsinin harada titrədiyini eşitmək istəyəcəyəm.

Çünki o titrəyiş səhv deyil. O titrəyiş insandır.

İnsan səsinin gözəlliyi bəzən onun qüsurundadır. Biz müğənninin səsində onun həyatını eşidirik. Bir mahnı onunla birlikdə qocalır. Biz də onunla birlikdə qocalırıq. Onun iyirmi yaşında oxuduğu mahnını qırx yaşında eşidəndə artıq mahnı əvvəlki mahnı olmur. Çünki onu dinləyən adam da əvvəlki adam deyil.

Süni intellektin yaratdığı əsər isə, nə qədər mükəmməl olsa da, bizimlə birlikdə yaşamır. Bəlkə gələcəkdə insanlar bunu daha çox anlayacaqlar. Texnologiya çoxaldıqca insan siması bahalaşacaq. Hər kəsin istənilən görüntünü bir neçə saniyədə yarada bildiyi dünyada həqiqi sima daha qiymətli olacaq. Hər kəsin süni şəkildə mahnı yarada bildiyi bir vaxtda canlı ifanın nəfəsi, zalın sükutu, müğənninin səhnəyə çıxması başqa məna daşıyacaq. Hər kəsin mətn yaza bildiyi dövrdə “bunu kim yazıb?” sualı yenidən əhəmiyyət qazanacaq.

İnsan klassikaya qayıdacaq. Bəlkə də, əvvəlkindən daha çox. Çünki bolluq bəzən qiyməti artırmır, əksinə, insanı seçməyə məcbur edir. Bir gün telefonumuzda milyonlarla mahnı, milyardlarla mətn, sonsuz sayda şəkil ola bilər. Amma insan yenə bir neçə mahnını dönə-dönə dinləyəcək. Yenə müəyyən kitabları başının altına qoyacaq. Yenə konkret bir aktyorun üzünü görmək istəyəcək.

Çünki insan sonsuz seçimdən yox, bağdan zövq alır. Biz bir əsərlə münasibət qururuq.

Bir kitabı sevdiyimiz üçün onu yenidən oxuyuruq. Bir mahnını ona görə dinləyirik ki, həyatımızın hansısa anına bağlanıb. Bir aktyorun üzünü ona görə axtarırıq ki, onun siması bizim yaddaşımızın bir hissəsinə çevrilib.

Süni intellekt isə, bəlkə də, gələcəyin ən böyük istehsalçısı olacaq.

Amma insan yenə də seçən, sevən, xatırlayan tərəf olaraq qalacaq.

Ona görə mən süni intellektin yaradıcılığı öldürəcəyini düşünmürəm. Əksinə, bəlkə də yaradıcılığın mənasını dəyişəcək. İnsanla maşının yaratdığı şeyləri bir-birindən ayırmaq çətinləşdikcə biz əsərin texniki keyfiyyətindən daha çox onun mənşəyinə baxacağıq.

“Bunu necə yaratdı?” sualının yanında başqa bir sual dayanacaq:

“Bunu kim yaşadı?”

Və məncə, gələcəyin ən böyük sualı da bu olacaq.

Çünki süni intellekt bizə çox şey verə bilər.

Amma həyat yaşamır. Biz isə hələ də həyatı axtarırıq.

Elmar

Gununsesi.info