Suriyada münaqişə alovlandı: Terrorçular hökumətlə imzalanan müqaviləni niyə pozdular?

Suriyada döyüşlər yenidən alovlanıb. Hələbdə Suriya ordusu ilə kürd YPG terrorçuları arasında toqquşmalar başlayıb. Qanunsuz birləşmələr şəhərdəki təhlükəsizlik qüvvələrinə və mülki şəxslərə hücum ediblər.

Xatırlatmaq yerinə düşər ki, hələ cari ilin mart ayında Suriya hökuməti ilə YPG arasında razılıq sənədi imzalanmış, bu sənəd ölkədə sülh və sabitliyi təmin etməyə, münaqişələrin qarşısını almağa yönəlmişdi. Bu razılaşma bölgədə illərlə davam edən münaqişənin həlli yolunda əhəmiyyətli addım idi. Maraqlıdır ki, bu hadisə PKK lideri Abdulla Öcalanın tərəfdarlarına təslim olmaq çağırışı etməsindən və PKK-nın özünü buraxacağı ilə bağlı yayılan xəbərlərdən sonra baş vermişdi. Nəticədə PKK da özünü buraxdı, YPG də hökumətlə kompromisə getdi. Lakin nəticəyə baxsaq, görərik ki, razılaşmanın tətbiqi prosesində, tərəflər arasındakı etimadda, mövcud silahlı qüvvələrin vəziyyəti ilə bağlı məsələlərdə mübahisələr var.

Son hadisələr bir neçə məsələni yenidən gündəmə gətirib: silahlı mübarizə niyə davam edir, həmçinin bu yeni qarşıdurma nəyə gətirib çıxaracaq?

YPG/PKK silahları təhvil vermişdisə, mübarizə niyə davam edir?

YPG razılaşma çərçivəsində müəyyən ərazilərdən çəkilmə və silahların dövlət nəzarətinə verilməsi haqqında razılığa gəlsə də, görünür, bu, bütün silahların və bütün qüvvələrin dərhal tərk-silah edilməsi ilə nəticələnməyib. Həmçinin razılaşmalar, adətən, tədricən icra olunur, yəni mərhələli şəkildə çıxış, silahların verilməsi kimi.

Bu baxımdan, tərəflər şəxsi maraqlarına və mövcudluğuna görə razılaşmanın parametrlərinə fərqli təfsirlər verə bilərlər. Məsələn, YPG yeni qarşıdurmalarda özünə haqq qazandırmaq üçün bəzi silahların təhlükəsizlik məqsədilə saxlanılmasını tələb edə bilər. Necə ki, son münaqişə bunun bariz nümunəsi oldu. Hökumət də YPG-nin hələ də silahlı fəaliyyətə qayıda biləcəyindən ehtiyatlanaraq, öz mövqeyini daha da gücləndirməkdə haqlı sayılır. Son münaqişə hökumətə bu mövzuda bilavasitə haqq qazandırır.

Bir sözlə, bu cür razılaşmalar çox vaxt təminat mexanizmlərinə ehtiyac duyur. Əgər bu mexanizmlər zəifdirsə, tərəflər razılaşmanı pozmağa əl atmaqdan çəkinmirlər. Ordu ilə terrorçular arasında alovlanan qarşıdurma bir daha göstərdi ki, YPG/PKK hələ də iddiasından əl çəkməyib. Silahların təhvil verilməsi və daha sonra yenidən silaha əl atmaq adaptiv prosesdir, yəni mövcud vəziyyətlə ayaqlaşmaqdan başqa bir şey deyil.

Yeni qarşıdurmanın gələcək proseslərə təsirləri və mümkün nəticələri nə ola bilər?

Bu növ yeniliklər həm regional, həm də geosiyasi dəyərləndirmə tələb edir. Çünki döyüşlər davam edəcəyi təqdirdə tərəflər arasındakı etimad daha da sarsılacaq və razılaşmanın tam icrası mümkün olmayacaq, hökumət və silahlı aktorlar arasında yeni qarşıdurma ocaqlarının yaranacağı an məsələsi olacaq. Ordu bu döyüşlərdə üstün tərəf olsa, terrorçuların mövqeləri zəifləyəcək və hökumət ərazilərdə nəzarəti gücləndirəcək. Terrorçu liderlər isə daha sərt mövqe tuta və beynəlxalq güclərlə əlaqələrini aktivləşdirə bilərlər. Bu da münaqişə mərhələsini daha da uzada və sərtləşdirə bilər. Bu baxımdan, ən real variant razılaşmaya sadiq qalmaqdır. Çünki bunun əksinin digər münaqişə ocaqları üçün də mənfi presedentlər yaradacağı istisna deyil.

Regional və beynəlxalq güclərin prosesə yanaşması

Türkiyə üçün əsas prioritet sərhəd boyunca PKK ilə əlaqəli silahlı strukturun möhkəmlənməsinin qarşısını almaqdır. Əgər YPG silahlı mübarizəni davam etdirərsə, Türkiyə haqlı olaraq bunu özünə qarşı təhlükə hesab etməkdə davam edə, yaxud siyasi‑diplomatik təzyiq üçün hərəkətə keçə bilər.

Bu həm də "Terrorsuz Türkiyə" prosesi çərçivəsində PKK ilə əldə edilən razılaşmanın ruhuna xələldir. Türkiyə PKK/YPG‑nin tam tərk-silahını tələb etməklə həm də ABŞ, Rusiya və İran kimi güclərə siqnal verir ki, bu qrupların arsenalı nəzarətsiz qalmamalıdır. Çünki YPG-nin bəzi silahları saxlaması gələcək təhdid və ya terror aktı üçün zəmin rolunu oynayır. Əks halda razılaşma aradan qalxacaq və digər bölgələrdə də müqavilə inamını zədələyəcək.

Mərahim Nəsib