TAP “yaşıl enerji” kəmərinə çevrilir

Azərbaycan Avropaya qazla yanaşı, hidrogen ixracına da hazırlaşır

Bakı Enerji Forumunda Azərbaycanın hidrogen enerjisi istehsalı üzrə potensialı da yüksək dəyərləndirilib. Energetika nazirinin müavini Orxan Zeynalov bildirib ki, Azərbaycan 2035-ci ildən sonra hidrogen istehsalına başlayacaq. Hazırda həmin mənbələrin səfərbər olunaraq yeni enerji portfelinə cəlb edilməsi istiqamətində addımlar atılır. Bu, Azərbaycanın hidrogen ixracı üçün də əlverişli imkanlar yaradır. Xarici enerji konsorsiumları da bu istiqamətdə Azərbaycanla əməkdaşlıqda maraqlı olduqlarını bəyan edib.

Hidrogen nəqli məsələsi TAP enerji ailəsi üçün də aktuallığını artırmaqdadır. TAP AG boru kəməri şirkəti 2025-ci il ərzində Trans-Adriatik Qaz Boru Kəmərinin (TAP) infrastrukturunun hidrogen qarışığının nəqlinə hazırlıqla bağlı yeni sınaqlara başlayıb. TAP  konsorsiumunun açıqlamasına görə, hazırda layihənin texniki cəhətdən həyata keçirilməsinin mümkünlüyü qiymətləndirilir. Orta və uzunmüddətli perspektiv üçün yol xəritəsi hazırlanıb və TAP-ın bu sahədəki potensialı təsdiqlənib. Hidrogen nəqlinə hazırlıqla əlaqədar sınaqların ikinci mərhələsi başlayıb və nəticələr 2025-ci ilin sonunadək məlum olacaq. Bundan sonra konsorsium TAP infrastrukturunu tamamilə təbii qaz qarışıqlı hidrogenin nəqli üçün işlək vəziyyətə çatdıracaq.

TAP-ın icraçı direktoru Luka Skyeppati bildirib ki, konsorsium və avropalı alıcılar üçün hazırda əsas mühüm məsələ ənənəvi yanacağın, yəni maye qazın nəqlinin daha çox artırılmasıdır. Bu strateji plana əsasən, TAP-ın illik nəqletmə gücünün 20-30 milyard kubmetrə qədər də artırılması nəzərdə tutulur. Hazırda Azərbaycan TAP kəməri ilə Avropaya ildə 12 milyard kubmetr qaz ixrac edir. Yaxın 5-6 ildə bu rəqəmin 20 milyard kubmetrdən çox olacağı nəzərdə tutulur. Bu məqsədlə kəmərin genişləndirilməsi və imkanlarının artırılması ilə bağlı texniki layihə icra olunur. L.Skyeppati yaxın illərdə təbii qazla bərabər, “yaşıl hidrogen”in nəqli üçün də hazırlıq görüldüyünü vurğulayıb.

İldə 1,2 milyard kub.metr hidrogen nəqli

Qeyd edək ki, hidrogen və bioqaz perspektivli və daha təmiz yanacaq növlərindən hesab olunur. Hidrogen (H2) kainatda ən çox yayılmış maddə və enerji mənbəyi olmaqla, öz yüngüllüyünə görə yer kürəsində molekulyar surətdə nadir rast gəlinir. Hazırda dünyada istehsal olunan hidrogenin əsas hissəsi təbii qazdan alınır. Bu proses zamanı atmosferə karbon qazı emissiyası daha təmiz texnologiya ilə aparılır ki, bu da ekoloji cəhətdən daha sərfəlidir.

Hidrogen həm də adi sudan elektroliz metodu ilə alınır və bərpa olunan enerji metoduna əsaslanır. Bu zaman isə ümumiyyətlə, karbon emissiyası olmur və bu metodla alınan hidrogen ekoloji cəhətdən ən təmiz enerji sayılır. İqtisadi baxımdan qazdan hidrogen alınması o qədər də sərfəli deyil, istehsal prosesi xərcləri çoxdur. Ancaq sudan alınan hidrogenin istehsal xərcləri xeyli aşağıdır və hazırda dünya ölkələri məhz bərpa olunan mənbələrə - yəni su resurslarına əsaslanan hidrogenə daha çox üstünlük verir. Hidrogenin əsas üstünlüyü isə daha yüksək enerjivermə əmsalıdır.

Hidrogen nəqli olduqca çətin hesab edilsə də, müasir nəql və ötürmə sistemləri bu enerjinin də tədarükünü mümkün edir. Bəzi araşdırmalara görə hidrogen təbii qazla birlikdə borular vasitəsi ilə ötürülə bilər. Bu baxımdan TAP-la hidrogenin daşınması ilkin mərhələdə qazla birlikdə həyata keçiriləcək. İlkin ssenariyə əsasən, hidrogenin nəqli TAP-la ötürülən təbii qazın 10 faizini təşkil edəcək. Bu, indiki həcm göstəcisi ilə ildə 1,1-1,2 milyard kubmetrə yaxın hidrogen deməkdir.

Azərbaycanın “yaşıl strategiyası”na uyğun ssenari

TAP-la hidrogen nəqli Azərbaycan hökumətinin də maraqlarına və müasir enerji strategiyasına uyğundur. Respublikamızda həyata keçirilən enerji təhlükəsizliyi siyasətinin təməl hədəflərindən biri də bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin gücləndirilməsindən ibarətdir. Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” sənədinin 5-ci bəndində (“Təmiz ətraf mühit” və “Yaşıl artım ölkəsi”) iqlim dəyişikliyi və onunla mübarizə istiqamətində, eləcə də ölkəmizdə “yaşıl enerji” məkanı prinsiplərinə əsaslanan bərpa olunan enerjidən iqtisadiyyatın bütün sahələrində tətbiqi məsələləri öz əksini tapıb. Həmin hədəf prinsiplərinə uyğun olaraq, hazırda bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə, “yaşıl texnologiyalar”ın tətbiqinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan Azərbaycan hidrogen istehsalında daha çox su resurslarına üstünlük vermək niyyətindədir.

Sözsüz ki, TAP kəməri ilə hidrogen nəqlində resurs mənbələri kimi yenə də Azərbaycan əsas təchizatçı olacaq.

Xarici şirkətlərlə “hidrogen sazişləri”

Azərbaycan hidrogen istehsalı üçün xarici şirkətlərlə faydalı əməkdaşlığa başlayıb və bu sahəyə ilkin sərmayə qoyuluşları təmin edilib. 2022-ci ilin dekabr ayında Energetika Nazirliyi və Avstraliyanın “Fortescue Future Industries” şirkəti arasında “yaşıl hidrogen”in potensialının öyrənilməsi və inkişafı üzrə birgə əməkdaşlığa dair Çərçivə Müqaviləsi imzalanıb. Müqavilə Azərbaycanda bərpa olunan enerji və “yaşıl hidrogen”in istehsalı üzrə ümumi gücü 12 QVt-dək layihələrin araşdırılması və reallaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Eləcə də Energetika Nazirliyi ilə “Maire Tecnimont” şirkəti arasında enerji keçidi sahəsində əməkdaşlığa dair imzalanmış Anlaşma Memorandumuna əsasən, tərəflər arasında bərpa olunan enerji məsələləri, o cümlədən aşağı karbon texnologiyaları, “yaşıl hidrogen” istehsalı, həmçinin metan emissiyalarının azaldılması kimi sahələrdə əməkdaşlıq nəzərdə tutulub.

Həmçinin, SOCAR-la İtaliyanın “Snam” şirkəti arasında hidrogen nəqlinin tədqiqinə dair memorandum imzalanıb. Sazişdə iki şirkətin hidrogen və bioqaz istehsalı, həmçinin bu resursların Cənub Qaz Dəhlizi (TAP) üzərindən nəqli imkanlarının araşdırılması öz əksini tapıb.

Beləliklə, Azərbaycan TAP-la yaxın illərdə Avropaya ekoloji təmiz enerjinin - hidrogenin nəqlini də təmin etməklə dünyanın müasir enerji təhlükəsizliyində ən məsuliyyətli və etibarlı ölkə olmasını bir daha təsdiqləyəcək.

E.CƏFƏRLİ