Tarixi gün ŞƏRH

3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan Respublikasının müasir siyasi tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan günlərdən biridir. Həmin tarixdə xalqın iradəsi ilə Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu hadisə müstəqilliyin ilk illərində mürəkkəb siyasi, iqtisadi və hərbi proseslərin cərəyan etdiyi bir vaxtda dövlət idarəçiliyində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Rəsmi tarix materiallarında Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışından sonra müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyü, iqtisadiyyatın bərpası, demokratik inkişaf və beynəlxalq əlaqələrin qurulmasının milli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərinə çevrildiyi qeyd olunur. Bu gün 3 Oktyabrı xatırlamaq yalnız tarixi hadisəni yada salmaq deyil. Həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşmasının mühüm mərhələlərindən birinə nəzər salmaq, müstəqil dövlətimizin hansı siyasi və institusional əsaslar üzərində inkişaf etdiyini dəyərləndirmək deməkdir.

“Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq”

Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlət quruculuğu fəlsəfəsinin mahiyyətini onun müxtəlif illərdə söylədiyi fikirlər aydın şəkildə əks etdirir:

“Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq. Bu üç söz bizim dövlət quruculuğumuzun əsas mənasını, məzmununu, əsas prinsiplərini təşkil edir.”

Bu yanaşma müstəqil Azərbaycanın hüquqi və siyasi sisteminin formalaşdırılması prosesində mühüm istiqamət kimi çıxış etdi. 1995-ci il noyabrın 12-də Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edildi. Konstitusiya layihəsini hazırlayan komissiyaya Prezident Heydər Əliyev rəhbərlik edirdi. Əsas Qanun 27 noyabr 1995-ci ildə qüvvəyə mindi və Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirən fundamental sənədə çevrildi. Konstitusiyada xalq hakimiyyəti, dövlət suverenliyi, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları, qanunun aliliyi, demokratik və dünyəvi dövlət prinsipləri təsbit edildi. Bu baxımdan 1993-cü ildən başlayan dövlət quruculuğu prosesinin mühüm hüquqi nəticələrindən biri 1995-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsi oldu.

Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri dövlətçilik məsələsinə sistemli yanaşması idi. Onun üçün dövlət yalnız idarəetmə strukturlarının məcmusu deyildi. Dövlət müstəqilliyin, milli maraqların, təhlükəsizliyin, xalqın rifahının və gələcək inkişafın təminatçısı kimi nəzərdən keçirilirdi. 1993-cü ildə Azərbaycan ciddi siyasi və iqtisadi çətinliklərlə qarşılaşırdı. Ölkənin qarşısında dövlət müstəqilliyini qorumaq, təhlükəsizliyi təmin etmək, iqtisadi tənəzzülü dayandırmaq və beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini möhkəmləndirmək kimi mühüm vəzifələr dayanırdı. Ulu Öndərin Prezident seçilməsindən sonra dövlət quruculuğuna, idarəetməyə, iqtisadi siyasətə, ordu quruculuğuna və xarici əlaqələrə kompleks yanaşma formalaşdı. Rəsmi mənbələr də 1993–2003-cü illəri fundamental islahatlar dövrü kimi xarakterizə edir. 1993-cü ilin Azərbaycanı ilə bugünkü Azərbaycan arasında böyük fərq vardır. Həmin dövrdə ölkənin qarşısında ilk növbədə müstəqilliyin qorunması və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi vəzifəsi dayanırdı. Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri müxtəlif sahələrdə idarəetmənin vahid dövlət strategiyası əsasında təşkil olunması idi. Dövlət idarəçiliyində sabitliyin təmin edilməsi iqtisadi və sosial inkişaf üçün də zəruri baza yaratdı. Bu mərhələdə həyata keçirilən tədbirlər sonrakı illərdə daha geniş iqtisadi layihələrin və institusional islahatların həyata keçirilməsinə imkan verdi. Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi siyasi kursun mühüm istiqamətlərindən biri dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və milli maraqlara əsaslanan siyasətin həyata keçirilməsi idi. Bu siyasətin iqtisadi dayaqlarından biri 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” oldu. Azərbaycan dünyanın aparıcı enerji şirkətləri ilə əməkdaşlığa başladı və bununla ölkənin iqtisadi imkanlarının genişlənməsi üçün mühüm zəmin yarandı. Sonrakı dövrdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi enerji layihələrinin reallaşması da bu strategiyanın nəticələri sırasında göstərilir.

Beləliklə, 1993-cü ildən etibarən həyata keçirilən siyasət Azərbaycanın iqtisadi potensialının gücləndirilməsi ilə yanaşı, onun beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsinə də şərait yaratdı. Ulu Öndərin: “Dövlətin vəzifəsi ölkədə qanunun aliliyini təmin etməkdir, insanların hüquq bərabərliyini təmin etməkdir, insanların azadlığını təmin etməkdir.”

fikri də dövlət idarəçiliyində hüququn və vətəndaş hüquqlarının əhəmiyyətinə verdiyi diqqəti göstərir. Heydər Əliyevin çıxışlarında dövlət rəmzlərinə münasibət də xüsusi yer tuturdu: Azərbaycanın müasir tarixində Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi ilə 2020-ci il Böyük Zəfəri arasında siyasi və strateji varislik məsələsi xüsusi yer tutur. Prezident İlham Əliyev müxtəlif çıxışlarında Heydər Əliyevin 1993–2003-cü illərdə yaratdığı dövlətçilik, iqtisadi və siyasi əsasların sonrakı inkişaf üçün baza formalaşdırdığını qeyd edib. Rəsmi mənbələrdə də həmin dövrdə ordu quruculuğu, iqtisadi islahatlar, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində görülən işlər vurğulanır. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpa edilməsi və 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş antiterror tədbirlərindən sonra ölkənin bütün ərazisində suverenliyin bərpa olunması Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində yeni mərhələ yaratdı. Prezidentin rəsmi tarix materiallarında 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpa edildiyi qeyd olunur. Bu baxımdan, 3 Oktyabrın tarixi əhəmiyyəti yalnız 1993-cü ilin siyasi hadisəsi ilə məhdudlaşmır. Bu tarix müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin sonrakı inkişaf mərhələlərinin başlanğıc nöqtələrindən biri kimi də yadda qalır.

Heydər Əliyevin: “Azərbaycan dünyəvi dövlətdir, öz milli ənənələri ilə bərabər, ümumbəşəri dəyərləri də qəbul edir və onlardan istifadə edir.”

fikri milli dəyərlərlə ümumbəşəri prinsiplərin uzlaşdırılması məsələsinə münasibəti ifadə edir. Digər bir fikri isə demokratik inkişaf anlayışına yanaşmasını göstərir:

“Demokratiya bizim üçün xaricdən gətirilmə bir dəyər deyildir, bu, Azərbaycan xalqının öz istəyidir, onun özünün müəyyən etdiyi, getmək istədiyi yoldur.” Bu fikirlər Ulu Öndərin dövlət quruculuğu fəlsəfəsində milli irs, dövlətçilik ənənələri və müasir idarəetmə prinsiplərinin qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirildiyini göstərir. 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan xalqının siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi yadda qalıb. Həmin gün xalqın iradəsi ilə Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə dövlət quruculuğunun yeni mərhələsi başladı. Sonrakı illərdə Konstitusiyanın qəbul edilməsi, iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi, milli neft strategiyasının formalaşdırılması, ordu quruculuğunun gücləndirilməsi və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi mövqelərinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş proseslər oldu.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbələrdən biridir. Onun dövlətçilik fəlsəfəsində müstəqillik, milli maraqlar, qanunun aliliyi, iqtisadi inkişaf, milli birlik və beynəlxalq əməkdaşlıq bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edirdi.

Bayram Xudayarov

Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı, “Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri, YAP-ın fəal üzvü