TARİXİ ZƏFƏRİN VƏ YENİDƏN QURULMANIN TƏNTƏNƏSİ

Zəngilan rayonu Azərbaycan Respublikasının cənub-qərbində, Oxçuçay və Həkəri çaylarının qovuşduğu, Araz çayının sahilində strateji cəhətdən son dərəcə mühüm bir coğrafi məkanda yerləşir. Ermənistan və İran İslam Respublikası ilə həmsərhəd olan bu qədim diyar, həm zəngin təbii sərvətləri, həm də mühüm nəqliyyat və kommunikasiya dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşməsi ilə həmişə xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Zəngilan həm də Avropada analoqu az olan, nadir Şərq çinarı meşəliyi (Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğu) və zəngin qızıl, mis, tikinti materialları ehtiyatları ilə tanınan bərəkətli bir diyardır.

1993-cü il oktyabrın 29-da Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Zəngilan rayonunun işğal olunması Azərbaycan xalqının tarixinə ağır bir səhifə kimi yazıldı. Zəngilan rayonu işğaldan əvvəl böyük kənd təsərrüfatı, sənaye və mədəniyyət mərkəzi idi. Lakin 27 ildən çox sürən işğal dövründə Ermənistan tərəfindən rayonda misli görünməmiş vandalizm aktları törədildi:

Rayondakı yüzlərlə tarixi, mədəni və dini abidə, o cümlədən Məmmədbəyli türbəsi, qədim məscidlər və karvansaralar ya tamamilə dağıdıldı, ya da təhqir olundu.

Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğundakı yüzillik Şərq çinarları kəsilib aparıldı, Oxçuçay ağır metallarla çirkləndirilərək ekoloji terrora məruz qoyuldu, qızıl yataqları qanunsuz şəkildə istismar edildi.

Zəngilan şəhəri, qəsəbə və kəndləri, məktəblər, xəstəxanalar və yaşayış binaları xarabalığa çevrildi, on minlərlə zəngilanlı doğma ocaqlarından didərgin düşərək məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur oldu.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük İkinci Qarabağ Müharibəsi (Vətən Müharibəsi) Azərbaycanın parlaq qələbəsi ilə nəticələndi. Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında rəşadətli Azərbaycan Ordusu cənub cəbhəsi boyunca sürətlə irəliləyərək düşmənin müdafiə xətlərini darmadağın etdi.

2020-ci il oktyabrın 20-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xalqa müraciətində tarixi müjdəni verdi: Zəngilan şəhəri və rayonun Havalı, Zərnəli, Məmmədbəyli, Həkəri, Şərifan, Muğanlı kəndləri işğaldan azad edildi!

Zəngilanın azad olunması müharibənin gedişatında həlledici dönüm nöqtələrindən biri oldu. Bu zəfər Azərbaycan-İran dövlət sərhədinin tam bərpa olunması istiqamətində mühüm addım olmaqla yanaşı, Laçın koridoruna və Qubadlı istiqamətinə irəliləmək üçün strateji üstünlük təmin etdi.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı Sərəncama əsasən, işğaldan azad edilmiş ərazilər üzrə şəhər günləri təsis edildi. Sərəncama uyğun olaraq, 20 oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü kimi təsbit olundu. Bu günün təsis edilməsi sadəcə təqvimdə bir tarix deyil, Azərbaycan xalqının milli qürurunun, ordumuzun şücaətinin, şəhidlərimizin əziz xatirəsinin və doğma torpaqlara əbədi qayıdışın rəmzidir. Hər il oktyabrın 20-də Zəngilan Şəhəri Günü təntənəli şəkildə qeyd olunur.

İşğaldan azad edildikdən dərhal sonra Zəngilanda genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərinə start verildi. Zəngilan Böyük Qayıdışın ilk addımlarının atıldığı məkan kimi tarixə düşdü. Zəngilanın Ağalı kəndində həyata keçirilən layihə işğaldan azad olunmuş ərazilərdə reallaşdırılan ilk "Ağıllı kənd" (Smart Village) konsepsiyasıdır. 2022-ci ildən etibarən Ağalı kəndinə əhalinin köçürülməsinə başlanılmış və bununla da Böyük Qayıdışın praktiki mərhələsi açılmışdır.

Zəngilan bu gün təkcə bir rayon kimi deyil, regional nəqliyyat və loqistika mərkəzi kimi yenidən qurulur. İnşası başa çatmış Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı və Horadiz-Ağbənd nəqliyyat dəhlizi (Zəngəzur dəhlizi) rayonun strateji əhəmiyyətini daha da artırır.

20 oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü fədakarlığın, milli birliyin və quruculuq ruhunun təntənəsidir. Xarabalıqlar içindən yenidən doğulan, modern infrastruktura, "ağıllı" texnologiyalara və yaşıl enerjiyə dayanan müasir Zəngilan, Azərbaycanın parlamaqda olan yeni siması və Zəngəzur qapısıdır. Zəngilanlıların doğma ocaqlarına qayıdışı ilə bu qədim diyar öz əvvəlki həyatını və zəngin ruhunu bərpa edir.

Asim Quliyev

YAP Şahbuz rayon təşkilatının mühasibi