Tehran İrəvan xəttində yeni faza

Azərbaycanın regional üstünlükləri fonunda İran–Ermənistan yaxınlaşması

İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın yaxın həftələrə planlaşdırılan İrəvan səfəri Cənubi Qafqazda geosiyasi dinamikanın yeni fazaya keçidində önəmli hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu səfər təkcə protokol xarakterli diplomatik addım deyil, eyni zamanda, Tehran–İrəvan münasibətlərinin gələcək trayektoriyasına işıq tutan, İranın regiondakı rolu və mövqeyinə dair strateji niyyətləri anlamaq baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu yeni mərhələyə nəzər yetirərkən, regionun dəyişən geosiyasi arxitekturası və xüsusilə Azərbaycanın güclənən rolu kontekstində bu münasibətlərin perspektivlərini analiz etmək zəruridir.

Məsud Pezeşkianın hakimiyyətə gəlişi İranın xarici siyasətində üslub baxımından müəyyən dəyişikliklərə yol açsa da, strateji prioritetlər baxımından ciddi dəyişikliklərin baş verəcəyi hələlik gözlənilmir. İran üçün Cənubi Qafqaz bölgəsi, xüsusilə Ermənistan və Azərbaycanla münasibətlər, həm təhlükəsizlik, həm iqtisadi əlaqələr, həm də geosiyasi balans baxımından həssas bir zolaq təşkil edir. İranın Ermənistanla münasibətləri bu kontekstdə bir neçə məqsədə xidmət edir: Sərhəd təhlükəsizliyinin qorunması, regional proseslərdə iştirakı təmin etmək, eləcə də Qərbin artan təsirinə qarşı balans yaratmaq. Elə bu baxımdan da İrəvana yönəlik yeni diqqət İranın regional aktivliyinin təbii davamı kimi oxunmalıdır.

İran–Ermənistan münasibətləri son illərdə daha çox texniki və iqtisadi sahələrdə fəallaşıb. Nəqliyyat və enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsi, ticarət dövriyyəsinin artırılması, eləcə də sərhədyanı əməkdaşlıq formatlarının genişləndirilməsi bu əlaqələrin gündəliyində önə çıxır. Eyni zamanda, bu münasibətlərin geosiyasi aspektləri də vardır. Tehran Ermənistanı regionda öz maraqlarını ifadə edə biləcəyi alternativ kanal kimi görür və bu kanalı açıq saxlamaqla həm Bakı ilə, həm də Qərblə münasibətlərində çevik manevr imkanlarını qorumağa çalışır. Bununla belə, bu yaxınlaşma İranın regional siyasətində mövcud reallıqları dəyişməkdən çox, ona adaptasiya olunmaq cəhdi kimi dəyərləndirilə bilər.

Azərbaycanın Cənubi Qafqazda formalaşdırdığı yeni reallıqlar isə İranın bu manevrlərini istər-istəməz məhdudlaşdırır. 44 günlük müharibədən sonra Azərbaycan yalnız ərazi bütövlüyünü bərpa etmədi, eyni zamanda regionda iqtisadi və diplomatik mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdi. Bakı bir tərəfdən Türkiyə ilə strateji ittifaqını daha da dərinləşdirərək geosiyasi balansda əsas dayaqlardan birinə çevrildi, digər tərəfdən isə Avropa İttifaqı, Çin və MDB məkanında müxtəlif oyunçularla paralel əməkdaşlıq modelləri qurdu. Belə bir çoxvektorlu siyasət Azərbaycanı regionun əsas geoiqtisadi aktoruna çevirdi.

Zəngəzur dəhlizi ətrafında son illər yaranan fikir ayrılıqları Tehran–Bakı münasibətlərində gərginlik mənbəyinə çevrilsə də, burada daha rasional yanaşmaların formalaşması üçün zəmin də mövcuddur. İranın dəhlizə dair narahatlıqları onun regional suverenlik və sərhəd təhlükəsizliyi baxımından duyduğu həssaslıqla bağlıdır. Lakin bu narahatlıqlar Azərbaycanın rəsmi səviyyədə dəfələrlə bildirdiyi kimi, suverenliyinə zidd hər hansı statusla bağlı deyil, əksinə, regionun iqtisadi inteqrasiyasına xidmət edən kommunikasiya layihəsinin bir hissəsidir. Bu səbəbdən, Bakı ilə Tehran arasında dialoqun dərinləşdirilməsi, qarşılıqlı anlayışın gücləndirilməsi bu gərginliyin aradan qaldırılması üçün vacibdir.

Digər tərəfdən, İranın Ermənistanla yaxınlaşmasının alternativsiz olmadığı da aydındır. Azərbaycan–İran münasibətləri tarixən dərin mədəni və coğrafi köklərə malik olub. Son illərdə ticarət, energetika və nəqliyyat sahələrində həyata keçirilən birgə layihələr də iki ölkənin əməkdaşlıq potensialının yüksək olduğunu göstərir. İki ölkə arasında alternativ nəqliyyat marşrutları üzrə razılaşmalar, Araz çayı üzərində tikilən su elektrik stansiyaları və digər layihələr bu baxımdan nümunə ola bilər. Belə olan halda İranın Ermənistanla yaxınlaşması Azərbaycanın maraqlarına zidd şəkildə deyil, əksinə, daha geniş regional əməkdaşlıq mexanizmlərinin bir hissəsi kimi inkişaf etdirilə bilər.

Pezeşkianın səfəri İranın regionda daha fəal olmaq istədiyini göstərir. Lakin bu fəallıq artıq Azərbaycanın razılığı və iştirakı olmadan geniş təsir radiusu qazana bilməz. Regionda yeni status-kvo Azərbaycanın suverenliyinə və regional liderliyinə əsaslanır. Mövcud reallıq nəinki qonşu ölkələr, həm də qlobal oyunçular tərəfindən qəbul olunmaqdadır. İranın bu yeni reallıqla uyğunlaşması isə yalnız təzyiq ritorikası deyil, qarşılıqlı əməkdaşlıq, anlayış və inam əsasında mümkündür.

Azərbaycan tərəfi üçün də İranın regional sabitlikdə və kommunikasiyaların açılmasında müsbət rol oynaması əhəmiyyətlidir. Bakı regional əməkdaşlıq modellərində Tehranın konstruktiv iştirakını həmişə alqışlayıb. Bu baxımdan, Pezeşkian dövründə münasibətlərin daha praqmatik və əməkdaşlıq yönümlü əsasda inkişafı üçün imkanlar mövcuddur. Lakin bunun baş verməsi üçün İranın Ermənistanla münasibətlərini Bakı ilə münasibətlərə zidd siyasi alətə çevirməməsi, əksinə, regionun bütövlükdə sabitliyinə yönəltməsi vacibdir.

Nəticə etibarilə, İran–Ermənistan yaxınlaşması regionda yeni balans formalaşdırmaq cəhdindən çox, İranın dəyişən reallıqlara uyğunlaşmaq üçün etdiyi bir addımdır. Prosesdə Azərbaycanın mövqeyi və regional üstünlükləri dəyişməz olaraq qalır. Pezeşkianın səfəri İranın Cənubi Qafqaz siyasətinin yeni konturlarını göstərsə də, bu konturlar Azərbaycanın iştirakı və razılığı olmadan sabit kontur kimi qalmaqda çətinlik çəkəcək. Regionda dayanıqlı sülh və əməkdaşlıq yalnız real güc balansını, suverenlikləri və qarşılıqlı maraqları nəzərə alan yanaşmalar əsasında mümkündür. Son olaraq qeyd etməliyik ki, İranın Cənubi Qafqaz siyasətində rasional və inklüziv xətt tutması bütün tərəflər üçün daha faydalı nəticələr verə bilər.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru