Tehran Vaşinqton: sülh olmayacaq, hərb necə?

İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Məclis üzvlərini ötən həftə Omanda keçirilən ABŞ ilə danışıqların gedişatı barədə məlumatlandırıb. Həm Vaşinqton, həm də Tehran məsləhətləşmələrin nəticələrini müsbət qiymətləndirsələr də, parlament iştirakçıları müzakirələr zamanı Amerika tərəfinə, xüsusən də regionda hərbi çəkindirmə məsələsində heç bir əhəmiyyətli güzəştə getməyəcəyi qənaətinə gəldilər. Bunun əvəzinə, İran hakimiyyəti Yaxın Şərqdə "sükut rejimi" yaradacaq təcavüzkarlıq müqaviləsi layihəsini nəzərdən keçirir.

Fevralın 9-da İran Məclisində keçirilən qapalı dinləmələr tamamilə ABŞ ilə danışıqlar prosesinə həsr olunmuşdu. Omandakı İran nümayəndə heyətinə rəhbərlik edən Əraqçi və Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi Əbdülrəhim Musəvi görüşə dəvət olunmuşdular. Parlamentin mətbuat xidmətinin izah etdiyi kimi, diplomatların və hərbi rəsmilərin dinləmələrdə eyni vaxtda iştirakının əsas mesajı diplomatiya və ordunun artıq Tehran üçün iki ayrı sahə olmadığı, vahid bir sistem təşkil etdiyidir. Məclis sədri Məhəmməd Baqer Qalibafın qeyd etdiyi kimi, bu gün diplomatiya Yaxın Şərqdə İranın düşmənlərinə qarşı mübarizənin bir formasına çevrilib.

Parlament müzakirəsi göstərdi ki, Tehranın Vaşinqtonun gözlədiyi məsələlərdə əhəmiyyətli güzəştlərə getməsi ehtimalı azdır. Bunlara 12 günlük müharibədən sonra bərpa olunmaq üzrə olan uzun və orta mənzilli ballistik raketlərin istehsalı və İranın mülki məqsədlər üçün qorumağa çalışdığı uran zənginləşdirmə proqramı daxildir. Parlament müzakirələrindən kənarda qalan yeganə şey İranla Müqavimət Oxunu təşkil edən Yaxın Şərqdəki sadiq paramilitar qruplara yardım kanallarıdır. Vaşinqton hesab edir ki, hər hansı bir razılaşmaya bu qüvvələrə dəstəyi dayandıran bənd daxil edilməlidir.

Parlament iclasında İranın müdafiə hazırlığı ilə bağlı hesabat ayrıca təqdim edilib. Hesabatda qeyd olunur ki, Vaşinqton qəfildən tətiyi çəkmək qərarına gələrsə, Tehran müxtəlif formatlarda müharibəyə tam hazırdır. Hesabatın müəllifləri vurğulayırlar ki, İslam Respublikasının müdafiə imkanları 12 günlük müharibədən bəri həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından xeyli artıb. Bu məlumatlar İsrailin qiymətləndirmələrini əks etdirir və bu qiymətləndirmələr İranın bir sıra sahələrdə imkanlarını bərpa etməyə yaxınlaşdığını göstərir. Parlament üzvlərinin dəfələrlə vurğuladığı kimi, 12 günlük müharibədən sonra bərpa olunmuş bu imkanlar İrana ABŞ ilə güc mövqeyindən dialoq aparmaq hüququ verir.

Livan nəşri olan "Al-Modon"da vəziyyətlə tanış olan mənbələr həm Amerika, həm də İran tərəflərinin Oman danışıqları ilə bağlı müsbət açıqlamalarını sözdə təcavüzkarlıq paktının layihəsinin gündəmdə olması ilə əlaqələndirirlər. Onların fikrincə, bu razılaşma bir tərəfdən ABŞ və İran, digər tərəfdən isə İran və İsrail arasında "sükut rejimi"nin yaradılmasını nəzərdə tutur. Bu yaxınlarda bir qrup ölkə (Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Misir, Oman, BƏƏ və Pakistan) tərəfindən irəli sürülən layihə Tehranın ballistik raketlər məsələsində əhəmiyyətli güzəştlər etməsini və ya proksi qüvvələri dəstəkləməsini tələb etmir, lakin rəsmi olaraq İranın regiondakı hərbi gücünə olan təhdidi neytrallaşdırır. Vasitəçilərin fikrincə, bu, ABŞ-ı qane etməlidir.

Çox güman ki, İslam Respublikası rəhbərliyinin Oman danışıqlarında həqiqətən razılaşmağa hazır olduğu yeganə şey uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsini azaltmaqdır ki, bu da ərəb vasitəçilərinin irəli sürdüyü kompromis təklifləri ilə uyğun gəlir. Fevralın 9-da İran İslam Respublikasının Atom Enerjisi Təşkilatının (AEOI) vitse-prezidenti və rəhbəri Məhəmməd Eslami Vaşinqtonla dialoqu şərh edərkən ölkəsinin bu cür tədbirlərə razı ola biləcəyini istisna etməyib. Lakin rəsmi şəxs belə bir güzəştin şərtsiz olmayacağını açıq şəkildə bildirib. "Nüvə zənginləşdirmə səviyyəsinin azaldılması ABŞ hakimiyyətinin cavab olaraq bütün sanksiyaları ləğv edib-etməməsindən asılıdır", - Eslami uzun müddətdir davam edən tələbi təkrarlayaraq vurğulayıb.

İran rəsmiləri Donald Tramp administrasiyası ilə keçmiş danışıqların mənfi təcrübəsini nəzərə aldıqlarını vurğulayırlar. Donald Tramp administrasiyası 2025-ci il nüvə məsləhətləşmələrindən qəfil şəkildə geri çəkilib İsrailin "Aslan Kimi İnsanlar" Əməliyyatına qoşulub. Lakin onlar Vaşinqtonla məsləhətləşmələrin tezliklə bərpa olunacağına inanırlar. Parlament üzvlərinə Məclisin iclasında bildirildiyi kimi, ötən həftə Omanda dialoq əsasən dolayı yolla aparılıb, lakin Amerika nümayəndə heyəti ilə qısa birbaşa söhbətlər qadağan edilməyib. Buna görə də, tərəflər dolayı formata baxmayaraq, bəzi məsələləri üzbəüz müzakirə etmək imkanına malikdirlər.

Fevralın 10-da İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricani növbəti məsləhətləşmələr mərhələsini müzakirə etmək üçün xüsusi nümayəndə heyətinin rəhbərliyi ilə Omana səfər edəcək. Laricaninin ofisi bildirib ki, "bu səfər zamanı şura katibi Omanın yüksək vəzifəli rəsmiləri ilə görüşəcək və son regional və beynəlxalq inkişafları, eləcə də müxtəlif səviyyələrdə ikitərəfli əməkdaşlığı müzakirə edəcək".

V.SALAH