Tehranın yeni oyunu: Dünyanı narahat edən ssenarilər

İsrailin Livanda Hizbullaha qarşı həyata keçirdiyi genişmiqyaslı əməliyyatlar və bunun ardınca İranla İsrail arasında yenidən qarşılıqlı raket hücumlarının baş verməsi Yaxın Şərqdə onsuz da mürəkkəb olan geosiyasi vəziyyəti daha da gərginləşdirib. Hadisələrin inkişafı göstərir ki, region artıq lokal qarşıdurma mərhələsini geridə qoyaraq daha genişmiqyaslı geosiyasi qarşıdurma mərhələsinə daxil olur.

Maraqlıdır ki, İran və ABŞ arasında davam edən nüvə danışıqları fonunda İsrail Livandakı əməliyyatlarını nəinki dayandırmayıb, əksinə daha da intensivləşdirib. Halbuki əvvəlki müzakirələrdə Livan istiqamətində gərginliyin azaldılması məsələsi də müzakirə predmetlərindən biri idi. Livanla İsrail arasında əldə olunmuş atəşkəs mexanizmlərinə baxmayaraq, Təl-Əviv Hizbullahın hərbi potensialını tamamilə sıradan çıxarmaq strategiyasından geri çəkilməyib.

Burada İsrailin əsas məqsədi aydındır. Təl-Əviv hesab edir ki, İranın regionda təsir imkanlarının əsas dayaqları məhz onun proksi qüvvələridir. Hizbullah, HƏMAS, husilər və digər silahlı qruplar İranın Yaxın Şərqdə təsir radiusunu genişləndirən mühüm alətlərdir. Buna görə də İsrail İranla birbaşa müharibədən daha çox, onun regional təsir mexanizmlərini zəiflətmək strategiyasını seçib.

Bu siyasətin nəticəsi olaraq son bir ildə Hizbullahın hərbi və siyasi imkanlarına ciddi zərbə vurulub. Livanın cənubunda və Bekaa vadisində həyata keçirilən əməliyyatlar nəticəsində təşkilatın komanda strukturu və logistika imkanları əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyib. İsrail bununla bölgədə hərbi üstünlüyünü möhkəmləndirməyə və təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən formalaşdırmağa çalışır.

Lakin İran üçün vəziyyət fərqlidir.
Tehran yaxşı anlayır ki, Hizbullahın zəifləməsi onun təkcə yaxın şərqdə deyil, həm də Aralıq dənizi istiqamətində strateji təsir imkanlarının azalması deməkdir. Buna görə də İran son raket hücumları ilə yalnız İsrailə cavab verməyə deyil, həm də bölgədə hələ də əsas oyunçu olduğunu nümayiş etdirməyə çalışır.
Tehranın hazırkı strategiyası böhranın coğrafiyasını genişləndirmək üzərində qurulub. İran təkcə Livan istiqamətindən deyil, Yəməndəki husilər, İraq və Suriyadakı silahlı qruplar vasitəsilə də təzyiq mexanizmlərini aktivləşdirir.

Xüsusilə diqqət çəkən məqam Qırmızı dəniz və Bab əl-Məndəb boğazı ilə bağlıdır. Dünya ticarətinin təxminən 12 faizi, konteyner daşımalarının isə əhəmiyyətli hissəsi bu marşrut üzərindən həyata keçirilir. Husilərin bölgədə fəaliyyətini genişləndirməsi qlobal logistika zəncirinə ciddi risk yaradır.
Digər tərəfdən, Hörmüz boğazı dünya neft ticarətinin təxminən 20 faizinin keçdiyi əsas enerji arteriyasıdır. İran bu bölgədə təzyiq imkanlarını artırarsa, neft qiymətlərində kəskin sıçrayışlar baş verə bilər.

Məhz buna görə İsrail-İran qarşıdurması artıq iki dövlət arasındakı problem olmaqdan çıxır.
Əgər böhran dərinləşərsə, prosesə ABŞ, Avropa Birliyi, Çin, Rusiya, Hindistan və ərəb dövlətləri də birbaşa və ya dolayı şəkildə cəlb oluna bilər. Çünki həm Qırmızı dəniz, həm də Hörmüz boğazı qlobal iqtisadiyyatın həyati əhəmiyyət daşıyan nöqtələridir.

Bu vəziyyət xüsusilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyasının maraqlarına uyğun deyil. Vaşinqtonun əsas prioriteti İranın nüvə proqramı ilə bağlı razılaşma əldə etmək və regionda yeni genişmiqyaslı müharibənin qarşısını almaqdır. ABŞ üçün eyni vaxtda həm Rusiya-Ukrayna müharibəsi, həm də Yaxın Şərqdə böyük müharibə ssenarisi ciddi strateji yük yaradır.

Avropa Birliyi də oxşar mövqedən çıxış edir. Çünki enerji təhlükəsizliyi, inflyasiya riski və ticarət marşrutlarının təhlükə altına düşməsi Avropa iqtisadiyyatı üçün ciddi problemlər yarada bilər.
Ən maraqlı mövqe isə Çinə məxsusdur.

Pekin bir tərəfdən regionda sabitliyin tərəfdarı kimi çıxış edir, digər tərəfdən isə ABŞ-ın diqqətinin Yaxın Şərqə yönəlməsindən strateji dividend qazanır. Çin enerji ehtiyaclarının böyük hissəsini Körfəz regionundan təmin etsə də, eyni zamanda qlobal güc balansında Vaşinqtonun resurslarının parçalanmasını öz maraqlarına uyğun hesab edir.
Buna görə də Çin həm diplomatik vasitəçi rolunu gücləndirməyə, həm də yaranmış vəziyyətdən geosiyasi üstünlük əldə etməyə çalışır.

Mövcud proseslərin təhlili göstərir ki, İsrail və İran hələlik tammiqyaslı müharibə istəmirlər. Lakin qarşılıqlı zərbələrin intensivləşməsi tərəfləri idarəolunmaz eskalasiya nöqtəsinə yaxınlaşdırır.

Ən təhlükəli ssenari İranın proksi qüvvələrinin eyni vaxtda Livan, Suriya, İraq, Yəmən və Qırmızı dəniz istiqamətlərində aktivləşməsidir. Belə halda böhran artıq regional deyil, qlobal təhlükəsizlik böhranına çevrilə bilər.

Nəticə etibarilə, İsrail-İran qarşıdurmasının dərinləşməsi Yaxın Şərqdə yeni güc balansının formalaşmasına gətirib çıxarır. İsrail İranın regional təsir imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır, Tehran isə böhranı genişləndirərək rəqiblərini daha böyük geosiyasi oyuna cəlb etməyə çalışır. Qarşıdakı həftələr və aylar bu qarşıdurmanın diplomatik məcraya qayıdacağını, yoxsa regionu daha geniş müharibəyə sürükləyəcəyini müəyyən edəcək.

Mürtəza