Topal Teymur olmaz, Hərəkət məhdudiyyətli Teymur yazılmalıdır

Qan Turalı yazır...

Dünyada son dövrlərdə elə hadisələr baş verir ki, onları sadə məntiqlə, ya da analitik təfəkkürlə anlamaq son dərəcə çətindir. Bu hadisələrdən biri də heç şübhəsiz ki, ədəbiyyatla, ümumilikdə incəsənətlə bağlı baş verən hadisələrdir.

Müasir dövrün ən görkəmli ingilis yazıçılarından olan Marqarit Etvudun dilimizə də tərcümə olunmuş "Damazlıq qızın əhvalatı" romanı Kanadanın Alberta əyalətinin kitabxanalarından yığışdırılıb. 86 yaşlı yazıçı bu qərarı kitabların tonqalında yandırılmasına bənzədir.

Bu hadisəni irqçiliklə belə izah etmək mümkün deyil, çünki Kanada hamının da bildiyi kimi keçmiş Böyük Britaniya müstəmləkəsidir və ingilis dili rəsmi dövlət dilidir.

Kanada öz qərarını kitabdakı cinsəllikə izah edir. İnternetin var olduğu dünyada bir kitabı gənclərin əxlaqını pozmaqda ittiham etmək nə dərəcədə məntiqlidir? Üstəlik, roman qorxulu gələcək haqqındadır. Romanda totalitar bir dünyada qadın hüquqlarının məhdudlaşdırılmasından bəhs edilir. Bir növ, romanın qorxulu gələcək ssenarisi gerçək olur.

Məsələ təkcə Etvudun romanı ilə də məhdudlaşmır. ABŞ-nin yaxın tarixində və hətta bu günündə irqçilik bir problem kimi dayanmaqdadır. Bunu inkar etmək mümkün deyil və əslinə qalsa, heç inkar edən də yoxdur.

Ancaq irqçiliklə mübarizə üçün atılan addım nədir? Harriyet Biçer Stounun "Tom dayının daxması" romanını senzura etmək... Halbuki, zəncilərin ağır həyatından, yaşayışından bəhs edən bu roman ABŞ-də zənci hüquqları uğrunda mübarizənin vüsət almasında mühüm rol oynamışdı. İndi isə romanda zənci (nigger) sözü "qul" (slave) sözü ilə əvəz olunur.

Və bu qərarı verənlər düşünürlər ki, Tom dayı, Eliza, ya da Tom dayının arvadı Xloya xala zənci yox kölə olsalar yaxşı olacaq və əsər heç kimin xətrinə dəyməyəcək. Halbuki, romanda Tom dayı eləcə də Eliza öz oğlu ilə bazarda kölə kimi satılır. Bu reallıq uşaqlara mənfi təsir etmir, ancaq zənci sözü edir.

Əlbəttə, insanların ləyaqətlərini alçaldan, onların etnik, dini kimliyinə həqarət edən sözlərdən imtina vacibdir. Ancaq məsələni ifrata çatdırmaq da olmaz. Müasir dünyada hər söz başqası ilə əvəz olunmağa başlayıb. Özü də ifrat formada. Bəli, başa düşürük, "kor" demək olmaz bu aydındır. Sonra dedilər ki, "əlil" də olmaz. Buna da "hə" dedik. Dedilər "fiziki məhdudiyyətli" olsun. Dedilər, o da düz deyil. Bəs nə deyək?

"Tom dayının daxması"na tətbiq edilən senzura Hüseyn Cavidə tətbiq edilsə "Kor ərəbin mahnısı da "Fiziki məhdudiyyətli ərəbin mahnısı" olacaq. "Topal Teymur" da "Hərəkət məhdudiyyətli Teymur"a çevriləcək.

Evə xidmətçi çağırırlar, adını qoyurlar "köməkçi". Köməkçi evin bütün işlərini görür, ancaq adı köməkçidir. Kimin köməkçisidir, köməkçisi olduğu şəxs hansı işləri görür? O məlum deyil.

İndi isə "sürücü" sözünə keçiblər. Deyirlər ki, sürücü pisdir, "nəqliyyat meneceri" deyək.

Keçən dəfə Türkiyədə bir elan gördüm, sürü meneceri axtarırdı. Yazını açıb oxudum, sən demə "sürü meneceri" çoban imiş. Çoban sözünün nəyi pisdir axı? İndi çoban sözünü yığışdırsaq "Sarı gəlin" mahnısındakı "Çoban qaytar quzunu" misrasını də "Sürü meneceri, qaytar quzunu?" edəcəyik?

Bəzən deyirlər ki, hər şey dildə başlayır. Bu, heç də belə deyil. Hər şey təfəkkürdə, zehniyyətdə başlayır, oradan dilə sirayət edir. Bir fikri dedikdən sonra düşünmürük, o cür düşündüyümüz üçün deyirik. Bizim zehniyyətimizdə qüsur varsa, sabah biz "köməkçi", "nəqliyyat meneceri", "sürü meneceri" sözlərini də stiqmaya, damğaya, ləkəyə çevirəcəyik.

Ədəbiyyat isə saxtalığa, qəlpliyə, puçluğa qarşı ən böyük üsyan, bəşər övladının həqiqət uğrunda mübarizəsinin əsas müttəfiqlərindən biridir.