Tramp Çindən nə qazandı? Pekin səfərindən yeni mesajlar

Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Donald Trampın Pekin səfəri ilə bağlı son yeniliklər göstərir ki, ABŞ və Çin münasibətlərində əsas dəyişiklik böyük siyasi razılaşmadan çox, praktik iqtisadi güzəştlər üzərində qurulur.

Ən yeni məlumatlara görə, Vaşinqton Çin tərəfinin yaxın üç il ərzində ABŞ-dan hər il on milyardlarla dollar dəyərində kənd təsərrüfatı məhsulları almağa razılaşacağını gözləyir. Bu, xüsusilə soya ixracı baxımından ABŞ üçün vacibdir, çünki Çin bazarı Amerika fermerləri üçün əsas istiqamətlərdən biri sayılır. Tramp administrasiyası bu nəticəni daxili auditoriyaya iqtisadi uğur kimi təqdim etməyə çalışır. Yəni Pekin səfərinin yeni tərəfi ondan ibarətdir ki, diplomatik ritorika arxasında konkret ticarət hesablaması dayanır. Bu səfər artıq yalnız “iki supergüc danışır” mənzərəsi deyil, həm də seçici, fermer, bazar və sənaye dairələrinə verilən mesajdır. 

Burada diqqətçəkən məqam odur ki, tərəflər strateji ziddiyyətləri həll etmirlər, sadəcə onları idarə olunan çərçivəyə salmağa çalışırlar. Tayvan, texnologiya məhdudiyyətləri, İran müharibəsi və qlobal təhlükəsizlik məsələlərində fikir ayrılıqları qalır. Amma paralel olaraq Pekin ABŞ şirkətlərinə “Çin bazarı bağlanmır” mesajı verir, Vaşinqton isə kənd təsərrüfatı və ticarət sahəsində konkret nəticə göstərmək istəyir. Bu mənada səfərin mahiyyəti “barışıq” deyil, qarşılıqlı asılılığın yenidən tənzimlənməsi kimi görünür. Çin ABŞ biznesini tam itirmək istəmir, ABŞ isə Çin bazarından tam qopmağın iqtisadi xərclərini nəzərə alır. Ona görə də tərəflər sərt rəqabəti saxlayaraq, iqtisadi kanalları açıq buraxmağa çalışırlar.

Yeni təhlildə əsas vurğu belə qoyula bilər: Trampın Pekin səfəri ABŞ-Çin münasibətlərində dönüş nöqtəsi deyil, amma münasibətlərin tam qırılmasının da istənilmədiyini göstərən mühüm siqnaldır. Pekin böyük siyasi güzəşt vermədən iqtisadi əməkdaşlıq görüntüsü yaradır. Vaşinqton isə Çinlə razılaşmanı daxildə iqtisadi qələbə kimi təqdim etməyə çalışır. Əslində hər iki tərəf riskləri azaltmaq istəyir, amma heç biri strateji mövqeyindən geri çəkilmir. Bu səbəbdən səfərin real nəticəsi “yeni dostluq dövrü” yox, rəqabətin idarə olunması üçün yeni müvəqqəti mexanizm kimi qiymətləndirilməlidir.

Əgər dünənki təhlildə əsas xətt geosiyasi balans idisə, bugünkü yenilik əsasında xətt belə olmalıdır: Pekin səfəri ideoloji və təhlükəsizlik rəqabətini aradan qaldırmadı, sadəcə onu iqtisadi sövdələşmə ilə yumşaltmağa çalışdı. Bu isə göstərir ki, ABŞ və Çin arasında münasibətlər bundan sonra da nə tam əməkdaşlıq, nə də tam qarşıdurma formasında olacaq. Daha çox sahə-sahə razılaşma, sahə-sahə gərginlik modeli davam edəcək. Fermerlər, texnologiya şirkətləri, enerji bazarları və təhlükəsizlik gündəmi bu münasibətlərin ayrı-ayrı cəbhələri olaraq qalacaq. Tramp üçün əsas qazanc daxildə “Çindən iqtisadi güzəşt aldım” mesajıdır. Çin üçün isə əsas qazanc “ABŞ ilə dialoqu biz müəyyən şərtlərlə davam etdiririk” görüntüsüdür.

Alim Nəsirov