Trampdan İrana ikili mesaj: Ya razılaşma, ya da hərbi seçim TƏHLİL

ABŞ ilə İran arasında münasibətlər uzun müddətdir ki, Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik dinamikasına təsir edən əsas amillərdən biri olaraq qalır. Son dövrdə iki ölkə arasında artan qarşılıqlı təzyiqlər, hərbi ritorika və eyni zamanda diplomatik kanalların qorunub saxlanılması ziddiyyətli, lakin diqqətlə idarə olunan prosesin mövcudluğunu göstərir. Tərəflər arasında fundamental fikir ayrılıqları davam etsə də, mümkün gərginliyin nəzarətdən çıxmasının qarşısını almaq üçün siyasi və diplomatik imkanların qorunmasına çalışılır.

Digər tərəfdən ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla aparılan danışıqların müsbət nəticələnəcəyinə ümid etdiyini bildirir. Bununla yanaşı, o qeyd edir ki, diplomatik səylərin uğursuz olması halında ABŞ güclü hərbi əməliyyatlara yenidən başlamağa hazırdır. Bu açıqlama Vaşinqtonun həm danışıqlar imkanlarını açıq saxladığını, həm də təzyiq və çəkindiricilik siyasətini davam etdirdiyini göstərir.

Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu Sherg.az-a bildirib ki, ABŞ ilə İran arasında mövcud vəziyyət, nəzarət olunan gərginlik ilə məhdud diplomatik təmasların eyni vaxtda davam etdiyi mürəkkəb prosesə işarə edir:

"Son açıqlamalarda ABŞ Prezidenti Donald Tramp, İran ilə aparılan danışıqlardan müsbət nəticə əldə oluna biləcəyinə dair nikbin mesajlar verib. Lakin, diplomatik təşəbbüslərin uğursuz olması halında hərbi seçimin yenidən işə salına biləcəyini də ifadə edib. Bu yanaşma, Vaşinqtonun bir tərəfdən danışıqlar qapısını açıq saxlayarkən, digər tərəfdən çəkindiricilik potensialını qoruma strategiyasını davam etdirdiyini göstərir.

Mövcud proses yalnız iki ölkə arasındakı ikitərəfli münasibətlər baxımından deyil, eyni zamanda Yaxın Şərqin ümumi təhlükəsizlik arxitekturası baxımından da kritik dövrə işarə edir. Son aylarda baş verən hərbi hadisələr və qarşılıqlı etimad böhranından sonra tərəflər arasında birbaşa və ya dolayı diplomatik təmasların yenidən canlandırılmasına yönəlmiş təşəbbüslər diqqət çəkir. Bununla belə, tərəflərin əsas məsələlər üzrə hələ də mühüm fikir ayrılıqlarını qoruyub saxladıqları görünür. Xüsusilə nüvə proqramı, regional təhlükəsizlik balansı, sanksiyalar və dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyi kimi mövzular danışıqların ən həssas istiqamətlərini təşkil edir".

Analitik qeyd edib ki, ABŞ-nin əsas məqsədlərdən biri İranın nüvə fəaliyyətinin beynəlxalq nəzarət mexanizmləri çərçivəsində məhdudlaşdırılması və regional təhlükəsizlik risklərinin azaldılmasıdır: 

"Vaşinqton diplomatik həllin mümkün olduğunu vurğulamaqla yanaşı, danışıqların nəticə verməməsi halında hərbi seçimin gündəmdə qalacağını açıq şəkildə ifadə edir. Bu vəziyyət ABŞ xarici siyasətində uzun müddətdir müşahidə olunan “diplomatiya və çəkindiriciliyin birlikdə həyata keçirilməsi” yanaşmasının müasir təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər.

İran isə suveren hüquqlar, milli təhlükəsizlik və sanksiyaların aradan qaldırılmasını prioritet məsələlər sırasında yer verir. Tehran rəhbərliyi beynəlxalq təzyiqlər qarşısında strateji muxtariyyətini qorumaq istəyini davam etdirərkən, diplomatik kanalların tamamilə bağlanmamasına da önəm verir. Bu səbəbdən mövcud prosesdə tərəflərin ritorikasında sərt ifadələr yer alsa da, diplomatik kommunikasiya kanallarının tamamilə kəsilmədiyi görünür.

Bununla yanaşı, mövcud vəziyyət olduqca kövrək xarakter daşıyır. Tərəflər arasında etimad çatışmazlığı davam edir". 

Politoloq coğrafiyada baş verə biləcək hər hansı hərbi hadisənin və ya yanlış hesablamaların diplomatik prosesi qısa müddətdə poza biləcək potensiala malik olduğunu vurğulayıb: 

"Xüsusilə Fars körfəzi və Hörmüz boğazı kimi qlobal enerji ticarəti baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan bölgələrdə baş verə biləcək mümkün gərginliklər yalnız regional deyil, həm də qlobal iqtisadi nəticələr doğura bilər. Enerji qiymətləri, dəniz ticarəti və beynəlxalq təchizat zəncirləri bu inkişaflardan birbaşa təsirlənə biləcək sahələr sırasındadır.

Beynəlxalq münasibətlər perspektivindən baxıldıqda, tərəflərin mövcud ritorikası “məcburedici diplomatiya" çərçivəsində qiymətləndirilə bilər. Bu yanaşmada hərbi güc təhdidi birbaşa münaqişəni hədəfləməkdən daha çox, qarşı tərəfi danışıqlar masasında güzəştə getməyə sövq edən təzyiq vasitəsi kimi istifadə olunur. Lakin bu metodun uğurlu ola bilməsi üçün diplomatik kommunikasiya kanallarının açıq qalması və tərəflərin minimum səviyyədə ortaq danışıqlar zəmini formalaşdıra bilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır".

Müsahibimizin sözlərinə görə ABŞ ilə İran arasındakı mövcud vəziyyət nə tam mənada münaqişə, nə də tam mənada normallaşmadır: 

"Yüksək səviyyəli strateji rəqabətin məhdud diplomatik təmaslarla birlikdə idarə olunmağa çalışıldığı həssas bir tarazlıq mövcuddur. Donald Trampın son açıqlamaları da bu ikili yanaşmanı əks etdirir. Bir tərəfdə danışıqların uğurla nəticələnə biləcəyinə dair nikbin gözləntilər qorunub saxlanılır, digər tərəfdə isə diplomatik prosesin uğursuz olması halında hərbi seçimin yenidən gündəmə gələ biləcəyi mesajı verilir. Qarşıdakı dövrdə prosesin gedişatı tərəflərin danışıq iradəsini davam etdirə bilməsindən, regional aktorların mövqeyindən və coğrafiyada baş verə biləcək hadisələrin böhran idarəetmə mexanizmləri vasitəsilə nə dərəcədə nəzarət altında saxlanıla biləcəyindən asılı olacaq".