Trampın Hörmüz gedişi: Blokada bütün dünyanı silkələyir

İslamabad danışıqlarının uğursuzluqla nəticələnməsindən sonra ABŞ-ın İran limanlarına qarşı dəniz blokadasına keçməsi Vaşinqton-Tehran qarşıdurmasını tamamilə yeni mərhələyə çıxardı. ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) İran limanlarına daxil olan və çıxan bütün gəmilərin hərəkətini məhdudlaşdırmağa başlaması artıq lokal hərbi addım deyil, qlobal enerji arteriyalarına nəzarət uğrunda açıq geosiyasi güc nümayişidir. 

Burada əsas arqument ondan ibarətdir ki, Vaşinqton əvvəlki mərhələlərdən fərqli olaraq bu dəfə birbaşa İranın hərbi infrastrukturunu deyil, onun iqtisadi nəfəs borusunu hədəfə alır. İran üçün limanlar və Hörmüz xətti sadəcə logistika marşrutu deyil; bu, dövlət büdcəsinin, xarici valyuta axınının və siyasi dayanıqlığın əsas dayağıdır. Limanların blokadaya alınması o deməkdir ki, Tehran neft satışından gələn valyuta axınında ciddi daralma ilə üzləşəcək. Bu isə daxildə həm sosial narazılığı, həm də siyasi təzyiqi sürətlə artıracaq.

Birinci əsas arqument: məqsəd İranı iqtisadi boğulmaya aparmaqdır
ABŞ-ın blokada qərarı göstərir ki, Tramp administrasiyası bu mərhələdə genişmiqyaslı quru və ya hava müharibəsindən daha çox iqtisadi strangulyasiya (boğulma) modelinə üstünlük verir. Bunun strateji məntiqi sadədir. Belə ki, birbaşa bombardman bölgədə nəzarətsiz müharibəyə yol aça bilər, halbuki dəniz blokadası daha az hərbi itki ilə daha ağır iqtisadi nəticə yaradır.
Bu modelin üstünlüyü ondadır ki, ABŞ həm hərbi eskalasiyanı formal olaraq məhdud saxlayır, həm də Tehranı uzunmüddətli iqtisadi yorğunluğa sürükləyir. Belə blokadalar qısa müddətdə yox, həftələr və aylar ərzində daha dağıdıcı effekt verir. Çünki daxili bazarda yanacaq, idxal malları, sənaye xammalı və maliyyə likvidliyi üzərində təzyiq artır. 

İkinci əsas arqument: bu, təkcə İrana deyil, Çinə və Hindistana mesajdır
Tramp artıq yalnız Tehranı hədəf almır. Əsas mesaj Körfəzdən enerji alan ölkələrədir.
Çin İran neftinin əsas alıcılarından biridir. ABŞ-ın liman blokadası Pekinə açıq şəkildə göstərir ki, enerji marşrutları üzərində hərbi-siyasi nəzarət hələ də Vaşinqtonun əlindədir. Çin strateji ehtiyatları hesabına müəyyən müddət təzyiqi yumşalda bilər, lakin Hindistan, Yaponiya, Cənubi Koreya və bəzi Avropa ölkələri üçün vəziyyət daha risklidir. Çünki bu ölkələr gündəlik enerji axınındakı ən kiçik fasiləni belə qiymət şoku, inflyasiya və sənaye yavaşlaması kimi hiss edir.
Buradakı əsas arqument belədir: ABŞ blokadanı enerji diplomatiyasını geosiyasi  təsir alətinə çevirir. Yəni Vaşinqton deyir ki, Körfəz enerjisindən faydalanmaq istəyən hər kəs Ağ Evin strateji xəttini nəzərə almalıdır.

Üçüncü əsas arqument: beynəlxalq hüquqdan çox güc siyasəti işləyir
Hüquqi baxımdan mülki gəmilərin hərbi donanma tərəfindən dayandırılması və istiqamətinin dəyişdirilməsi ciddi mübahisə doğurur. Dəniz hüququna görə sərbəst naviqasiya beynəlxalq ticarətin əsas prinsiplərindəndir. Lakin hazırkı vəziyyət bir daha göstərir ki, beynəlxalq hüquq böyük güclərin siyasi iradəsi qarşısında ikinci plana keçir.
Burada arqument çox sadədir. Müasir dünya nizamında hüquqi normalar çox vaxt yalnız güc balansı imkan verdikdə işləyir. Hörmüzdə baş verənlər isə gücün hüququ üstələdiyi klassik nümunəsidir. 

Dördüncü arqument: İranın cavabı asimmetrik olacaq
İranın ABŞ donanması ilə klassik dəniz qarşıdurmasında üstünlük qazanmaq şansı azdır. Buna görə Tehran daha çox asimmetrik cavab modelinə üstünlük verəcək:  Shahed tipli dronlar, sahil raket sistemləri, sürətli hücum qayıqları, pilotsuz sualtı platformalar, minalama və tanker marşrutlarına lokal hücumlar. Bu vasitələrlə ABŞ-ın tam üstünlüyünü dəyişməsə də, əməliyyatın dəyərini artırır. Buradakı əsas məqam ondan ibarətdir ki, İran blokadanı tam yara bilməsə belə, xərcləri və riskləri artırmaqla siyasi nəticə əldə etməyə çalışacaq.

Beşinci arqument: qlobal iqtisadiyyat üçün domino effekti
Ən təhlükəli nəticə məhz budur. Hörmüz boğazı üzərindən dünya neftinin təxminən beşdə biri daşınır. İran limanlarına məhdudiyyət və risk mühitinin böyüməsi sığorta tariflərini, tanker daşımalarının qiymətini və enerji fyuçerslərini dərhal yüksəldir. Bu isə Avropada inflyasiya, Asiyada yanacaq çatışmazlığı, logistika gecikmələri, istehsal xərclərinin artması, qlobal fond bazarlarında satış dalğası yaradır. Yəni burada məsələ təkcə ABŞ-İran böhranı deyil. Dünya iqtisadiyyatı enerji arteriyasının hərbi təzyiq altına düşməsinin nəticələrini yaşayacaq.
Bütün arqumentlər bir nöqtədə birləşir: Tramp administrasiyası bu blokada ilə raketdən daha təsirli silaha, enerji axınının siyasi idarəsinə əl atıb. Məqsəd İranı geri çəkilməyə məcbur etmək olsa da, bunun nəticəsi təkcə Tehran üçün deyil, Çin, Hindistan, Avropa və bütövlükdə qlobal bazarlar üçün uzunmüddətli silkələnmə ola bilər.
Bu mərhələdə açıq genişmiqyaslı müharibə başlamasa belə, iqtisadi müharibənin nəticələri daha dağıdıcı, daha uzunömürlü və daha qlobal olacaq.

Mürtəza Bünyadlı