Türk dilləri ailəsi rəqəmsal inteqrasiya dövründə: Astanadan baxış

Astana, 6 noyabr, AZƏRTAC

UNESCO-nun bu yaxınlarda qəbul etdiyi qərarlardan biri də dekabrın 15-i tarixinin Ümumdünya Türk Dili Ailəsi Günü elan edilməsi ilə bağlıdır. Bu mühüm addım həmin təşkilatın 2025-ci il noyabrın 3-də Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində keçirilən Baş Konfransının 43-cü sessiyasında atılıb. Sözügedən qərarın əhəmiyyəti barədə fikirlərini AZƏRTAC-a müsahibəsində L.N.Qumilyov adına Avrasiya Milli Universitetinin baş müəllimi, şərqşünas Janat Momınkulov bölüşüb.

- UNESCO-nun 15 dekabrı Ümumdünya Türk Dili Ailəsi Günü elan etmək qərarı böyük maraq doğurub. Bu addım türk xalqları üçün nə dərəcədə mühümdür?

- Bu qərar türkdilli dünyanın dil və intellektual gələcəyinin rəmzidir. Türk dillərini mədəniyyətin ayrı-ayrı dil elementləri, sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, tarixin əsl qoruyucuları, türk sivilizasiyasının mədəni kodlarının və kimliyinin daşıyıcısı kimi qiymətləndirmək lazımdır. Onlar türk xalqlarını ortaq yaddaş və oxşar dəyərlər vasitəsilə birləşdirən zəngin və vahid mədəni mozaikadır. Bununla da beynəlxalq təşkilat mədəni müxtəlifliyə və sivilizasiyalararası dialoqa sadiqliyini bir daha vurğulayıb.

- Beynəlxalq təşkilatların hazırkı dövrdə türk mədəni irsinə diqqətinin artmasını nə ilə izah edərdiniz?

- UNESCO-nun Orxon yazılı abidələrini bəşəriyyətin sənədli irsinin bir hissəsi kimi beynəlxalq səviyyədə tanıması Türk Dövlətləri Təşkilatı ölkələrinin mədəni siyasətini və dil birliyinə sadiqliyini əks etdirir. Bu addım türk xalqlarının ortaq irsi kimi eyni ailədən olan dillərin qorunmasına və inkişafına, bu mədəni sərvətin gələcək nəsillərə ötürülməsinə töhfə verir.

Bu gün UNESCO rəqəmsal transformasiya kontekstində qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üçün qlobal gündəliyi fəal şəkildə təşviq edir. Bu kontekstdə Ümumdünya Türk Dili Ailəsi Gününün təsis edilməsi qərarı gələcəkdə intellektual, informasiya və rəqəmsal inteqrasiya üçün yeni bir pəncərə aça bilər.

- Bu əlamətdar günün təsis edilməsi rəqəmsal texnologiyaların inkişafı üçün hansı yeni imkanlar açır?

- Türk dünyası ölkələri məlumat axınları və elektron lüğətlər əsasında təbii dil təkmilləşdirilməsi modelləri də daxil olmaqla çoxdilli süni intellekt platformalarını inkişaf etdirə biləcək. Məsələn, türk dillərinə əsaslanaraq, “from Turkish to Turkic” modelinə və əks prinsipə əsaslanaraq. Bu, türk dillərinin qlobal rəqəmsal ünsiyyət məkanına daxil olmasına imkan verəcək.

Bu əlamətdar tarix, həmçinin türk dillərində multimedia məzmununun - podkastların, filmlərin, virtual muzeylərin və türk mədəniyyətinin zənginliyini qlobal auditoriyaya çatdıra bilən interaktiv platformaların yaradılmasına təkan verəcək.

Bu, Mərkəzi Asiya ölkələri üçün həm də türk dillərində süni intellekt resurslarının — mətn korpuslarının, dil modellərinin, tərcümə sistemlərinin inkişaf etdirilməsində səyləri birləşdirmək, habelə təhsildən yaradıcı sənaye sahələrinə qədər ortaq mədəni və linqvistik strategiya qurmaq üçün bir fürsətdir.

- Latın əlifbasına keçidin Türk dünyası üçün əhəmiyyəti nədən ibarətdir?

- Türk dünyasında latın əlifbasına keçid mədəni yaxınlaşmanı və modernləşməyə sadiqliyi simvolizə edir. Qazaxıstan 2031-ci ilə qədər yeni latın əlifbasının mərhələli tətbiqini başa çatdıracaq. Ölkə bu vasitədən istifadə edərək digər türk ölkələri ilə inteqrasiyanı sadələşdirməyə, rəqəmsal kommunikasiyanı inkişaf etdirməyə, dili süni intellekt və media da daxil olmaqla müasir texnologiyalara uyğunlaşdırmağa çalışır.

Biz süni intellekt texnologiyalarının inkişafı vasitəsilə dekolonizasiya və dünyada azlıqların dillərinin qorunması astanasındayıq. Bundan sonra hətta yox olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalan dillər də itirilməyəcək, onlar rəqəmsallaşdırıla və elektron formatda qorunub saxlanıla bilər.

Bu fonda Mərkəzi Asiya ölkələrində latın əlifbasına keçid üzrə milli proqramların sürətləndirilmiş şəkildə həyata keçirilməsi daha geniş regional və ümumi türk kontekstinə malikdir.

Bu baxımdan, Qazaxıstan süni intellekt üçün vahid türk dili modelinin (LLM) yaradılmasında fəal iştirak etməyə hazır olduğunu dəfələrlə bildirib. Ölkə artıq qazax dilində versiyalar da daxil olmaqla milli dil modelləri olan KazLLM və AlemLLM hazırlayıb. Astana toplanmış təcrübəsindən və regionun ən böyük superkompüter mərkəzi olan “Alem.Cloud”dan istifadə etməklə Türk dünyası ölkələrinin elmi potensialını birləşdirən ortaq türk LLM-nin yaradılmasına töhfə verməyə hazırdır. Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv dövlətlər bu cür layihələrin həyata keçirilməsi üçün lazımi texnoloji infrastruktura malikdir.

- Strateji cəhətdən yanaşsaq, bu, Qazaxıstan və bütövlükdə region üçün nə vəd edir?

- Qazaxıstan üçün bu qərar bir neçə vacib perspektiv açır. Bu, qazax dilinin rəqəmsal mühitdə və beynəlxalq dialoqda mövqeyini gücləndirmək, Türk dünyası üçün isə ortaq dil, mədəni siyasətin formalaşmasında iştirak etmək, bununla da ölkənin vacib tərəfdaş kimi statusunu artırmaq nöqteyi-nəzərindən yaxşı fürsət yaradır. Bu, həmçinin süni intellekt, media texnologiyaları və informasiya platformaları sahələrində digər türk dövlətləri ilə birgə layihələrin inkişaf etdirilməsi baxımından yeni imkanlar açır.

Beləliklə, 15 dekabrın Ümumdünya Türk Dili Ailəsi Günü elan edilməsi sadəcə rəmzi qərar deyil, həm də gələcəyə qoyulan strateji sərmayədir. Süni intellekt, media texnologiyaları və rəqəmsal ekosistemlər dövründə türk dövlətləri dil irslərini qorumaqla yanaşı, onları Avrasiyada rəqabət, mədəni diplomatiya və intellektual liderlik amilinə çevirmək imkanına malikdir.

Elşən Rüstəmov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Astana