Türk dünyası üçün strateji seçim

Lap bu yaxınlarda 4-cü Antalya Diplomatiya Forumu baş tutdu. Təəssüf ki, Orta Asiyanın dörd türk dövləti – Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Qırğızıstan – bu mühüm tədbirdə iştirak etmədi. Daha da diqqətçəkəni odur ki, bu ölkələr eyni zamanda Cənubi Kiprdə səfirlik açaraq, faktiki olaraq Yunan Kiprini (Kipr Respublikasını) tanımış oldular. Bu addım Türkiyədə və türk dünyasında haqlı suallar doğurdu.
Avropa İttifaqı bu ölkələrə ümumilikdə 12 milyard avro vəsait ayırdı. Hər bir ölkəyə təxminən 4 milyard avro düşür. Formal olaraq bu vəsait Orta Dəhliz layihəsinin maliyyələşdirilməsi üçün nəzərdə tutulub. Lakin diplomatik ritorika göstərir ki, bu, sırf iqtisadi layihə deyil – siyasi qarşılıq gözlənilən bir investisiyadır. Bu qarşılıq isə, görünür, Kipr məsələsində Türkiyənin mövqeyinə qarşı atılan addımlardır.
Reallıq budur: Orta Dəhliz — Çin, Orta Asiya, Xəzər, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya gedən alternativ ticarət marşrutudur. Bu marşrut yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi baxımdan Türk dünyasının gələcəyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya respublikalarının birgə işlədiyi bu layihə, həm Çinə, həm də Avropaya alternativ bir əlaqə təqdim edir. Bu dəhliz uğurla reallaşarsa, türk dövlətləri arasında real iqtisadi və siyasi inteqrasiyanın təməl daşına çevrilə bilər.
Daha da önəmlisi, bu layihənin uzunmüddətli uğuru birbaşa olaraq Türkiyənin iqtisadi yüksəlişi və geosiyasi təsir gücünün artması deməkdir. Orta Dəhliz, Türkiyənin mərkəzi oyunçu kimi Avropa-Asiya ticarət yollarında söz sahibi olmasını təmin edəcək və ölkənin nəqliyyat, logistika, enerji və sənaye sahələrində sıçrayışına yol açacaq.
Belə bir məqamda Avropa İttifaqı bir tərəfdən bu layihəni maliyyələşdirir, digər tərəfdən isə öz maraqları naminə həmin ölkələri Türkiyədən uzaqlaşdırmağa çalışır. Bu ziddiyyətli vəziyyət təbii sual doğurur: pul qarşılığında milli mövqelərdən və qardaşlıq bağlarından imtina edilməlidirmi?
Bəziləri bu addımı "manqurtluq", bəziləri isə “rialist siyasət” adlandırır. Əslində isə bu, çoxqatlı diplomatik oyunun bir hissəsidir. Dövlətlər emosiyalarla deyil, maraqlarla idarə olunur. Lakin burada sual budur: Uzunmüddətli strateji maraqlar pul qarşılığında qurban verilə bilərmi?
Kipr məsələsinə gəldikdə, dünya uzun illərdir Şimali Kipr Türk Respublikasını tanımır. Gerçəklik odur ki, BMT və Aİ yalnız yunan administrasiyasını "leqal" hesab edir. Belə olan halda, bəlkə də daha doğru yol, türklərin vahid Kipr daxilində bərabər hüquq və təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır? Bu, nəinki real, həm də daha davamlı və beynəlxalq dəstəkli bir həll ola bilər.
Nəticə olaraq: Orta Asiya ölkələrinin hazırkı siyasəti onların milli maraqlarına uyğun ola bilər. Amma Türk dünyasının birliyi və güclü iqtisadi-siyasi blok kimi formalaşması üçün Orta Dəhliz kimi layihələrə prioritet yanaşma, həmrəylik və uzaqgörənlik tələb olunur. Çünki bu layihənin gerçəkləşməsi həm də Türkiyənin gələcəyidir. Əks halda, qazanılan milyardlar birliyə gedən yolu itirə bilər...
Rəfael Eminov