Türk dünyasında ortaq ünsiyyət dili günümüzün tələbidir Türkoloq alim

Türk dövlətlərinin hazırda ortaq türk əlifbası mövcud olsa da, ortaq türk dili hələ formalaşmayıb.

Bəs türk dövlətləri nə zaman ortaq türk dilini yarada biləcəklər?

Redaktor.az-a danışan Qarabağ Universiteti Elm şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, türkoloq alim Elçin İbrahimov bildirdi ki, ortaq türk dili dedikdə, bütün türk xalqlarının bir-biri ilə rahat ünsiyyət qura bilməsi üçün nəzərdə tutulan vahid standart dil başa düşülür:

"Burada söhbət yeni bir millət dili yaratmaqdan yox, mövcud türk dilləri arasında əlaqəni asanlaşdıracaq elmi və praktik ünsiyyət dilindən gedir. Məqsəd türklərin mədəni, elmi və diplomatik sahələrdə bir-birini daha asan başa düşməsidir. Bu fikir XIX əsrin sonlarında İsmayıl bəy Qaspıralının “dildə, fikirdə, işdə birlik” şüarı ilə yaranıb. O, türk xalqlarının dil birliyini milli tərəqqinin əsas şərti sayırdı. Daha sonra 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda bu ideya elmi müzakirəyə çıxarıldı. Qurultayda ortaq əlifba, imla və ədəbi dil məsələləri ayrıca gündəlikdə idi".

Türkoloq alim qeyd etdi ki, hazırda Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, eləcə də Krım, Tatarıstan, Başqırdıstan və Uyğur bölgəsində bir-birinə yaxın, lakin müstəqil ədəbi dillər mövcuddur:

"Bu dillər bir-birini başa düşmək baxımından çox bənzərdir, amma hələlik vahid standartlaşdırılmış ortaq sistem mövcud deyil. Bununla belə, Türk Dövlətləri Təşkilatının və Türk Akademiyasının xətti ilə ortaq əlifba, ortaq terminologiya və dil korpusu üzərində ciddi işlər aparılır.

Bu istiqamətdə bir neçə konkret addım atılır. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində Ortaq Terminologiya Komissiyası fəaliyyət göstərir. Türk Akademiyası ortaq latın əsaslı əlifba, terminoloji lüğət və ortaq dil korpusu üzərində işləyir. Universitetlər və elmi mərkəzlər isə ortaq türkcə məqalələrin yazılmasını təşviq edirlər. Bu da zamanla təbii şəkildə ortaq dilin formalaşmasına kömək edir".

Elmlər doktorunun fikirncə, qısa müddətdə tam vahid dilin yaranması çətin görünür, lakin ortaq ünsiyyət dili tədricən formalaşır.

"Xüsusilə media, təhsil və elmi sahələrdə bir çox anlayış və termin eyniləşir. Süni intellekt və avtomatik tərcümə texnologiyaları da bu prosesi sürətləndirir. Gələcəkdə texnoloji vasitələrlə dillər arasındakı sərhədlərin daha da azalacağı gözlənilir.

Türk dünyasında ortaq ünsiyyət dili günümüzün tələbidir. Ortaq türk dili müxtəlif modellər əsasında formalaşa bilər. Bəzi mütəxəssislər bu dilin Türkiyə türkcəsi bazasında sadələşdirilmiş variantını təklif edirlər. Bəziləri bütün türkcələrdən seçilmiş söz və qaydalarla yeni, neytral bir yazı dili yaradılmasının tərəfdarıdır. Digər yanaşmaya görə isə ortaq dil süni intellekt və tərcümə sistemləri vasitəsilə texnoloji inteqrasiya yolu ilə formalaşacaq. Mənim fikrimcə, dövrün tələblərini nəzərə aldıqda, birinci variant daha məntiqli və əlçatan görünür. Ortaq ünsiyyət dili, ortaq türkcə, zamanla özü formalaşacaq", - deyə Elçin İbrahimov vurğuladı.

Aytəkin TOFİQQIZI