Icma.az
close
up
RU
Türk mənşəli dini sakral Şemanixa çayı, Şaman dağı Və eyni mənşəli antrotoponimlər

Türk mənşəli dini sakral Şemanixa çayı, Şaman dağı Və eyni mənşəli antrotoponimlər

Icma.az, Turkstan.az portalına istinadən məlumatı açıqlayır.


Qismət Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi

Sarı Türklərin, Bəyaz Türklərin, Göy Türklərin, Çöl Türklərin... oturaq və köçəri həyat tərzinin yaşamıi, tarixi-coğrafi şifahi və yazılı səhifələri, relyef-labdşaft örtüyü bir sıra maddi-mədəniyyət irsi ilə zəngin olduğu kimi yaratdıqları kökənli toponimlərin etimoloji anlamında da etnogenetik və etnmorfoloji mənsubluq tarixi kerçəklik olaraq günümüzə qədər qorunub saxlanılmışdır. Ən qədim coğrafi Türk yurdlarına (o cümlədən, cənubi Savur/Sabir-Sibir çöllərinin, Altay-Sayın dağlıq qurşağının, Abu-Su/Ob və Yeni Su/Yenisey çayları hövzəsində, Bəygöl/Baykal gölü hüdudlarında) məxsus antronim, oronim və hidronimlərin yaranmasında dini-sakral, mistik-fəlsəfi məna yükü də əsas amil olmuşdur.

Bu baxımdan hidronim kimi əski Türkdilli Hun-Quz-Sak-Uyğur soyluların əcdadlarının cənubi Savur-Sibir çöllərindən axan Şemanixa çayını, oro/teotoponim kimi Bəygöl/Baykal gölündə Şaman qayası/dağını, Ər Qurd/İrkut çayı sahilindəki antrotoponim olaraq Şamancıq kəndini... qeyd etmək olar. Xristianlığa qədərki dini-sakral dünyadərkinin mistik-fəlsəfi təlim-Şaman ocaqlarının, daşlaşmış Ruh abidələrinin sıx yayıldığı Altay diyarı ilə həmsərhəd bu ərazilərdə ruhani mənşəli toponimlərin yaranması təsadüfi olmayıb. Müqəddəs Ruhların dolaşdığı bu əski coğrafi məkanlar boyunca mistik inanca tapınan Şamanlar Şemanixa çayına dua oxuyublar, suyunu məlhəm sanıblar, od-ocağı söndürəndə yalnız onun suyundan istifadə ediblər, Xeyirin Şərə qarşı çay yatağı zəfər vadisi kimi qiymətləndirilib., dağlarının qoynunda yurd salıb, İlahi İnama açılan ocaq çatıblar...

Bəygöl/Baykal gölünün cənub-qərb hissəsində, Ər Qurd-İrkut çayı sahillərindəki (Şasmancıq şayının mənsəbində) Şaman kəndi sakral ruhun örtüyünə bürünüb.

Ər Hun/Olxon adası Bəygöl/Baykal gölünün şimalında yerləşir, adanın qərbindəki Şaman qayası/dağı (hündürlüyü 36-42 m-ə çatan) Asiya qitəsinin 9 müqəddəs ocaqlarından biridir. Qayalığın altında dini təlimlərin keçirildiyi, eləcə də, qədim yaşayış ocağı kimi istifadə olunmuş Şaman mağarasının (uzunluğu 12 m, eni 3-4,5 m, hündürlüyü 6,5 m) yaşı e.ə.V minillikdən hesablanır. Qayanın/dağın su hövzəsindəki ucqar hissəsi Şaman burnu adlanır. Hun-Quz və Moğol salnamələrinin şifahi tarixi bilgilərinə görə Çingiz xan adada olmuş, Göy Türklərin müdrik və hörmətli böyüyü Hun/Xan-Baba burada yaşamışdır.

Abu-Su/Ob çayının sağ qolu Verdi/Berd çayına soldan qovuşan Şemanixa çayının (uzunluğu 10 km) yatağı Şamanlar vadisi sayılır, Uca Haqqın payı kimi qəbul edilib, Hun-Quz-Sak....tayfaları tərəfindən. Bölgənin hakim etnobirliyini yaradan Hun-Quz-Sak...ittifaqına məxsus toponimlərin əksəriyyəti dini-sakral mənşəli olmaqla Şaman təliminin ruhuna uyğundur, eləcə də, alt qatlarına və yayılma xüsusiyyətlərinə görə.

Ər Qurd çayınn sol qolu Şamancığın mənsəbində 33 Hun Ərəni haqqında əfsanənin yaranması da Şamançılığın mistik-fəlsəfi dünyadərki və inancı ilə bağlıdır.

E.ə. minilliklərdə, Neolit və Üst Tunc dövrlərində mistik təsəvvürlərdə İlahi Haqqa tapınma ilk növbədə Ruhun Ucalan etiqadları ilə Təcəlla tapdığından ibadətin təzahürü kimi Şamanlar mürid və mürşid rollarında çıxış etmiş, həm də sakral dəyərlər qazanaraq geniş şəbəkə yaratmışlar. Dünyanın Gündoğanından tutmuş Günbatanına qədər indiyədək adlarını yaşadan toponimlərin mövcudluğu da təsadüfi deyil. Belə ki, Şərqi Avropa düzənliyində Şamaxı etno/teotoponiminə etimoloji mənaca doğma olan coğrafi adlar bu mənada az deyil.

Rusiya Fedreasiyasının Nijeqorod vilayətində, Vetluqa çayının sol hissəsində Şemanixa kəndi, Arxangelsk vilayətinin cənub-şərqində Şamanixa kəndi, Kastroma vilayətinin Şemanixa kəndi, eləcə də, Sak/Saxa-Yakutiya diyarında Kolıma çayının qolu Şamanixa şayı....kimi toponimlər bu ərazilərin etnokökənli əski Türkdilli qəbilə-tayfa birliklərinin dini-sakral təsəvvüf fəlsəfəsinin yaşamından doğulmuşdur.

Orta Aral/Ural dağlıq qurşağının şərq hissəsində (Yekaterinburq şəhərindən şimal-qərbə 50 km aralıda) əski anlamca “Tutuya” mənasında olan Tatavu gölünün (10-15 min il yaşı var) ucqar cənub-qərbindəki Böyük Şamanixa çayının mənsəbində və eyni adlı körfəzin sahilində Şamanixa kəndi (1942-ci ildən sonra Gölsahili/Приозерная adlanır) Müqəddəs Ruhların qorunduğu ocaqlardan hesab olunur, əski ibadət və dua mərasimlərinin izlərinə relyef-landşadt səhifələrində rast gəlinir (ölkəşünas-tədqiqatçı V.A.Lomkin).

Anadolu yaylası, Qara dəniz hövzəsi....yurdlarının da Hun-Quz-Sak...mənşəli toponimlərlə şaxələnməsi bir daha sübut edir ki, e.ə. XII-XI minillikdən məskunlaşan bu ərazilər böyük Avrasiya materikinin bir hissəsi olduğundan əski Türkdilli qəbilə-tayfaları yerli hesab olunmuş, yalnız dil-tələffüz fərqliliyi və minilliklərlə uzanan tarixi dövrün fonetik-sintaksis dəyişikliyi nəticəsində coğrafi assimlyasiya yaranmışdır. Nümunə kimi, Böyük Qafqazın cənub ətəklərində salınmış və ulu əcdadları Hun-Quz-Sak....qəbilələri olan Pirdirəki dağı ətəklərindəki Şamaxı şəhəri teotoponiminin yaranması maraq doğurur. Bu şəhərin qədim yurd yerlərindən Xınıslı/Dərə Xınıslı kəndi (şəhərə bitişikdir) etnonimi Hun-Quz tayfalarının adından yarandığı halda dəyişilərək Xun-Qız, Xın-Qız, Xınız...kimi tələffüz edilmiş, dialekt-şivə təhrifinə məruz qalmışdır. Tayfanın dini-sakral irsinə Pirdirəyi dağı, Gülüstan qalası coğrafi-maddi abidə kimi işıq salmaqda, möhür vurmaqdadır.

Xınıslı etnotoponimi olaraq Kürdəmir rayonunda kənd, Türkiyə Cumhuriyyətində şəhər və vilayət adlandırılb. Ağdam rayonu, Xındırstan kəndinin adı da etimoloji mənaca eyni söz kökündən yaranmışdır.

Əksər Türk-Müsəlman toponimlərinin yaranmasına səbəb olan dini-sakral məzmuna qarşı o cümlədən Rusiya dövlət siyasətinə və xalq təfəkkürünə əsasən yabançı yanaşmalardan, aşağılayıcı sarkzmlardan birinə rus şairi A.S.Puşkin (1799-1837) “Qızıl xoruz haqqında nağıl” mənzumunda imza atmış, Şamaxı şahının qızını cadugər, sehrkar, ovsunlayıcı cildində təsvir etmişdir. Əslində, bu nəzm əsərini xalq deyimləri əsasında qələmə alan müəllif xristianlığıa qədərki Türk-Müsəlman inancının simvolu kimi İlahi Haqqa tapınmağın ifadəsi kimi ümumiləşdirilmiş Şaman kultuna qarşı çıxmışdır.

R.S. 2024-cц ildə rus rejissoru M.Merzlikin (1991) lentə aldığı “Şaman” filminin bir çox epizodlarını Altay diyarında çəkib, bu dini-sakral dəyərlərin təcəssümü, İlahi Haqqa Ruhun bağlılığı fərqli yöndən qiymətləndirib.

Facebook WhatsApp Telegram Twitter Share

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:137
embedMənbə:https://www.turkustan.az
archiveBu xəbər 16 Dekabr 2025 11:28 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see397

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see375

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see361

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see331

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see301

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see282

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see276

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see271

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see269

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see262

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see243

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see243

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see242

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see236

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see235

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see230

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see216

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see212

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see210

Vətən müharibəsinin xronikası: 16 oktyabrda Xocavəndin bir sıra kəndləri işğaldan azad edilib

18 Noyabr 2026 04:19see207
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri