Türkiyə və Suriyadan TARİXİ DƏRS: İsrail NECƏ UDUZDU?

Suriya prezidenti Əhməd əş-Şəraanın rəhbərlik etdiyi Suriya dövləti ilə ölkənin şimal-şərqindəki kürd qüvvələri arasında əldə olunan atəşkəs razılaşması Yaxın Şərqdə son dövrlərin ən həssas geosiyasi hadisələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Faktiki olaraq, Suriyanın ən böyük etnik azlığı olan kürdlər kapitulyasiya xarakterli sazişi imzalamağa məcbur qalıb və uzun illər ABŞ-ın dəstəyi ilə nəzarətdə saxladıqları geniş əraziləri, xüsusilə də neftlə zəngin bölgələri itiriblər.

Analitiklərin fikrincə, bu ərazilərin Dəməşqin nəzarətinə keçməsi bütöv bir dövrün başa çatdığını göstərir. Belə ki, kürd amili uzun müddət regionda balanslaşdırıcı və çəkindirici faktor kimi qəbul olunurdu.

ABŞ-ın vasitəçiliyi və Türkiyə faktoru

KONKRET.az xəbər verir ki, Yaxın Şərq üzrə aparıcı ekspertlər razılaşmada əsas rolun ABŞ-a məxsus olduğunu bildirirlər. Vaşinqtonun vasitəçi kimi çıxış etməsi faktiki olaraq bu razılaşmaya yaşıl işıq yandırılması anlamına gəlir. Bu isə İsraildə xüsusilə ağrılı qarşılanır. Çünki əvvəlki illərdə ABŞ kürd qüvvələrinin təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı və İŞİD-ə qarşı mübarizədə başlıca müttəfiqi olub.

Eyni zamanda, prosesdə Türkiyənin rolu da şübhə doğurmur. Kürd bölgələrinə hücum Ankaranın birbaşa və ya dolayı dəstəyi olmadan mümkün hesab edilmir. Türkiyə uzun illər Suriyadakı kürd muxtar strukturlarını PKK-nın davamı və milli təhlükəsizliyinə ciddi təhdid kimi görüb. Bu baxımdan hazırkı nəticə Ankarada böyük xarici siyasət uğuru və prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın şəxsi qələbəsi kimi dəyərləndirilir.

İsraildə isə “kürdlərə yardım etmək lazımdırmı?” sualı artıq daha çox keçmiş zamanda səslənir. Razılaşma ABŞ-ın nəzarəti altındadır və prosesin açarı Vaşinqtonun əlindədir. İsrail bu sahədə əsas oyunçu deyil və ABŞ-la açıq ziddiyyətə girmək niyyətində görünmür.

İsrailin mövqeyi və sərt reaksiyalar…

Bununla belə, israilli siyasətçilər daha sərt mövqe sərgiləyiblər. İsrailin xarici işlər naziri Gideon Saar daha əvvəl kürdləri Suriyada sabitliyin mənbəyi kimi müdafiə etməyə çağırsa da, bu dəfə Əhməd əş-Şəraa hökumətinin addımlarını kəskin tənqid edib. O bildirib ki, kürdlər İŞİD-lə mübarizədə ağır bədəl ödəyiblər və onların qanlı şəkildə sıxışdırılması yeni Suriya ilə bağlı verilən vədlərlə ziddiyyət təşkil edir.

Saarın sözlərinə görə, Qərbin susqunluğu Suriya rejimini zorakılığı daha da artırmağa sürükləyir.

İsrail sərhədlərində formalaşan yeni Suriya

Kürdlərin zəifləməsinin birbaşa nəticəsi kimi Suriyada Türkiyənin təsirinin gücləndiyi qeyd olunur. İsrail son illər Suriyada türk hərbi mövcudluğunun möhkəmlənməsinə qarşı çıxırdı və Ankaranı potensial rəqib kimi görürdü. İndi isə israilli analitiklər Türkiyəni prosesin əsas qazanan tərəfi hesab edirlər.

İsrailin Ynet portalına danışan suriyalı mütəxəssis, professor Eyal Zisser bildirib ki, əş-Şəraanın kürdlərə qarşı hücumu Türkiyənin birbaşa dəstəyi və Vaşinqtonun razılığı ilə həyata keçirilib. Onun fikrincə, qarşıdurma hələ bitməyib və digər kürd bölgələrində daha sərt müqavimət mümkündür.

Zisser qeyd edir ki, Əhməd əş-Şəraa Suriyada tam nəzarəti ələ keçirməyə və dini-etnik azlıqlardan, alevilərdən, druzlardan və kürdlərdən təmizlənmiş İslam yönümlü dövlət qurmağa çalışır. Hazırda əsas sual bu modelin hansı formada olacağıdır: Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-yə yaxın bir sistem, yoxsa Türkiyə modelinə bənzər bir quruluş.

Nəticə etibarilə, baş verən proseslər regionda keyfiyyətcə yeni reallıq formalaşdırır. Bu reallıq Dəməşq və Ankaranın mövqelərini gücləndirir, kürdləri regional balans faktoru kimi zəiflədir və İsrailin şimal istiqamətində manevr imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.

Müşviq Tofiqoğlu
KONKRET.az