Türkoloji Qurultay yüz yaşında

Bakıda 1926-cı ildə keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayının 100 illiyi geniş səviyyədə qeyd olunur. Bu dərəcədə əsaslı diqqətin, əlbəttə ki, öz səbəbləri var. Çünki türk dünyasının bütün sahələrdə qarşılıqlı birgə fəaliyyət göstərməsi məsələsi məhz bu konfrans çərçivəsində dərindən müzakirə edilmişdi. Qurultaya bir çox türk dövlətləri ciddi hazırlıq görmüşdü.

Səmərqəndli cədid tənqidçisi Vadud Mahmud "Yer üzü" jurnalının 1925-ci il 3-cü sayında dərc olunmuş "Nəvai üçün" adlı məqaləsində konfrans günlərində türk dünyasının ən böyük şairi Əlişir Nəvainin yad edilməsinə xüsusi önəm verərək yazırdı: "Nəvai türk dilini dirçəltmiş və çağatay ədəbiyyatı adlanan bir ədəbi məktəbin bu günə qədər yaşamasına səbəb olmuş şəxsdir. Buna görə də onu tanımaq və ona layiqli qiymət vermək bütün türklər üçün bir vəzifədir. Məhz bunu nəzərə alaraq bu gün türk dünyasının hər yerində - Türkiyədə, Azərbaycanda və bizdə (Özbəkistanda) onun xatirəsini yad etmək və yubileyini keçirmək istəyirlər. Ola bilsin ki, 1926-cı ilin fevral ayının əvvəlində keçiriləcək Türkologiya Qurultayı türk dünyasının böyük şairi və dil mütəxəssisi Nəvainin 500 illiyinə təsadüf etdiyindən Bakıda böyük bir təntənə təşkil olunsun. Türk alimlərindən Fuad Köprülüzadə və Bəkir Çobanzadə bu barədə fikirlərini yazmışlar. Özbəkistanda da bu yubileyin fevralın sonlarında, martın əvvəllərində keçirilməsi nəzərdə tutulur; bunun üçün geniş hazırlıq işləri görülməkdədir..."

Bundan əlavə, Vadud Mahmud qurultayın keçirilməsindən bir neçə ay əvvəl "Maarif və müəllim" jurnalında "Türkologiya Qurultayı" adlı məqaləsini dərc etdirir. Həqiqətən də, yer üzündəki millətlər maddi nemətlərin istehsal üsulu, istehsal vasitələrinə sahiblik forması və ümumilikdə sivilizasiya istiqaməti baxımından bir-birindən çox da fərqlənmirlər. Lakin mənəvi mədəniyyət sahəsində hər bir millətin özünəməxsus mənəvi aləmi olduğu üçün onlar bir-birindən seçilirlər. Buna görə də dünya mədəniyyəti tarixində alman, italyan, fransız, ərəb və Çin memarlığı kimi anlayışlar mövcuddur. Musiqi sahəsində də buna bənzər vəziyyət müşahidə olunur. Eyni coğrafi mühitdə yaşayan iki millətin həm musiqi alətləri, həm də melodiyaları və ahəngləri bir-birindən fərqlənir. Hər bir millətin mədəniyyəti və incəsənətindəki özünəməxsus xüsusiyyətlər çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Bu xüsusiyyətlərin əsrdən-əsrə, nəsildən-nəslə miras qalması həmin xalqın təbiətindən və xarakterindən irəli gəlir.

Əgər bir millət mənəvi cəhətdən zəif olarsa, o, başqa millətlərin təsirinə daha tez məruz qalır, onların mədəni aləminə qarışıb əriyir və nəticədə öz milli kimliyini itirir. Mənəvi dünyada millətin öz mahiyyətini və kimliyini qoruyub saxlamaq ehtiyacı "qərbşünaslıq", "rusşünaslıq", "şərqşünaslıq" kimi anlayışların meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Bunlara bənzər şəkildə, Vadud Mahmudun fikrincə, "türkologiya", "türkologiya elmi" və "türkşünaslıq" anlayışları "türkü tanımaq elmi" mənasını ifadə edir.

V.Mahmudun yazdığına görə, gələcəkdə Bakıda keçiriləcək qurultayda onlarla məsələ müzakirə olunacaqdı. Türk dünyasının alimləri və türkologiya ilə məşğul olan mütəxəssislər bu qurultayda dil və ədəbiyyat tarixi, din və mədəniyyət tarixi ilə bağlı mövzular üzrə məruzələr etməli idilər. Vadud Mahmudun bu qəbildən olan bir sıra ehtimalları və gözləntiləri qurultay günlərində öz təsdiqini tapdı.

Vadud Mahmudun 1925-ci ilin sonlarında qələmə aldığı həmin tarixi "Türkologiya Qurultayı" məqaləsini oxuculara təqdim edirik.

Bahadur KƏRİM,

professor

(Özbəkistan)

Türkologiya Qurultayı

Vadud MAHMUD

"Türkiyat", "türkoloji", "türkologiya" ifadələrinin hər biri eyni mənanı ifadə edib, "türkü tanımaq elmi" deməkdir.

Həyat və mübarizə meydanına atılan millətlərin, bugünkü yaşayışlarını nizama salmaq üçün keçmiş günlərini nəzərdən keçirmələri və özlərinin kim və necə bir şəxsiyyətə malik olduqlarını aydınlaşdırmaları zəruri sayılır. Bu məcburiyyət, xüsusən, müxtəlif qövmlərin bir-birləri ilə olan mədəni toqquşmaları zamanı ciddi bir şəkildə hiss edilir.

Maddi mədəniyyətdə (sivilizasiyada) bir sırada olan, yəni eyni çəkic və eyni orağı işlədən xalqlar mənəvi mədəniyyətdə, yəni mədəniyyətdə bir-birlərindən dağlar və dənizlər qədər fərq göstərirlər. Mədəniyyət  ruhi fəaliyyətin nəticəsi olduğundan; incəsənətin bütün sahələrində, adət, əxlaq, din, məzhəb kimi ruhi təsisatlarda bu fərqlər açıq şəkildə görünür. Məhz buna görədir ki, memarlıqda alman, italyan, fransız, hind, ərəb kimi təsnifatlar görür və eşidirik. Maddi mədəniyyətdə (sivilizasiyada) nə qədər ümumilik (obyektivlik) görürüksə, mədəniyyətdə əksinə, bir o qədər xüsusilik (subyektivlik) görürük.

Ərəbin çaldığı "İraqı" ilə İranın və bizimki başqa-başqadır, bir-birindən tanınmayacaq dərəcədə fərqlidir. Memarlığımız ərəb, İran, hind və Çin təsiri altında başlamış olsa da, bu gün sübut olunub ki, Mavəraünnəhr memarlığı özünəməxsusdur, özününküdür, başqadır. Şeirdə də bu belədir; şimaldan başlayıb cənuba doğru nə qədər ensəniz, mövzuda gözəllik, zənginlik və genişlik görərsiniz.

Millətlər məhz bu xüsusiyyətlərə sahib olan topluluqlar olmasalar, süni sərhədlərin, zoraki ünvanların heç bir əhəmiyyəti yoxdur.

Bu fərqli xüsusiyyətlərə malik olan millətlər öz xüsusiyyətlərini nə qədər saf saxlaya bilsələr, bir o qədər güclü milliyət nümayiş etdirə bilər və güclü bir millət adlanarlar.

Çinlilər və hindlilər siyasi və mədəni cəhətdən nə qədər məhkum olurlarsa olsunlar, milli xarakterləri güclü olan millətlərdəndir. Onların bütün sənətlərində, yaşayışlarında, dinlərində özlərinəxas bir xüsusiyyət var. Ruslarda isə bu xüsusiyyət nisbətən zəifdir. Toqquşma, yəni mədəni münasibətlər zamanı bəzi millətlərin asimilə etməsi (təmsil) və asimilə olunması (təməssül) məhz bir mədəniyyətin digəri üzərindəki qələbəsi deməkdir. Məhz bu mədəni asimilə etmə və ya asimilə olunmama cəhətlərindəndir ki, bugünkü millətlər özlərinin ruhi xüsusiyyətlərini təsbit etmək çarələrinə sarılıblar və bunun nəticəsində şərqşünaslıq (şərqiyyat), qərbşünaslıq (qərbiyyat), türkiyat, rusşünaslıq (rusiyyat) kimi elmlər meydana çıxıb.

İngilislərin ingilisliyini qorumaq üçün təəssübkeşliklə əziyyət çəkmələri, almanların almanlıq üçün əsəbi şəkildə fədakarlıq etmələri bu günə qədər olan vəziyyətin açıq misallarındandır. Bu elmlərin qurulması və meydana gəlməsinin səbəbi yalnız bu deyildir. Ümumiyyətlə, hər millətin özünü tanımaq istəyini və bunun gündəlik həyatdakı praktiki əhəmiyyətini təqdir etmək də ciddi səbəblərdəndir.

Türkiyat elmi qərbdə və bizdə başqa-başqa ehtiyaclar nəticəsində doğdu.

Qərb millətləri elmə xidmət üçün (bəlkə də bizdən istifadə etmək və bizi daha yaxşı, daha asan idarə etmək üçün) işə başladılar.

Biz isə özümüzün kimliyimizi bilmək və başqaları arasında mövqeyimizi anlamaq üçün bu işə girişdik; bizim bu işimiz iki cəhətlidir: bir tərəfdən elmə xidmətdir, ikinci tərəfdən isə özümüzü dərk etməkdir.

Hər elmi irəli aparmaq üçün mütəxəssislərin biri-biriləri ilə münasibətdə olmaları, xəbərləşib durmaları çox kömək edir; bugünkü türkoloqlar bir-birlərinin işləri ilə tanış olmaq və gələcək işlərinin planlarını cızmaq istədiklərindən, ilk olaraq bir Türkiyat Qurultayı çağırmağa qərar veriblər.

Qurultayın bu gün çağırılmasının daha bir ayrıca fəziləti - türk qövmlərinin qərb mədəniyyət ailəsinə girməyə başladığı bu dövrdə həlli vacib olan mühüm məsələlərin öz əhli arasında müzakirəyə çıxarılmasıdır.

Bu, Türkiyat Qurultayının üçüncü əhəmiyyətli tərəfidir.

Nəzərdən keçiriləcək məsələlər aşağıdakılardır:

1. Türkiyatın hazırkı vəziyyəti və gələcək inkişaf yolları;

2. Türk dilləri və şivələrinin təsnifatı (klassifikasiyası);

3. Türk dili və şivələrinin mənşəyi, tarixi və inkişafı;

4. Türk dili və şivələrinin müqayisəli fonetikası və türk yazıları;

5. Türkcədə elmi terminlər yaratmaq məsələsinə aid olan türk dili və şivələrinin müqayisəli morfologiyası;

6. Türk dili və şivələrinin digər dil, şivələrlə (monqol, fin, başqaları) yafetizm (Marra nəzəriyyəsi) nəzəriyyəsi ilə yaxınlığı, əlaqəsi;

7. Türklərin ibtidai dinləri;

8. Türklərin ibtidai tarixləri;

9. Türk millətlərinin əlifbası;

a) ərəb əlifbası,

b) monqol əlifbası,

c) rus əlifbası,

d) latın əlifbası;

1. Türk dillərinin imlası (orfoqrafiyası);

2. Türk dillərinin tədrisi metodikası;

3. Türk dillərinin terminləri;

4. Türk millətləri arasında inqilabi hərəkat tarixi;

5.Təşkilati məsələlər;

Bu qurultayda SSRİ-dəki türk respublikalarından nümayəndələr iştirak edəcəyi kimi, SSRİ və xaricdəki türkoloqlar da iştirak edəcəklər. Nümayəndələrin təxminən 150 nəfər olacağı gözlənilir.

Bu qurultayın fevralın birində çağırılması nəzərdə tutulur. O vaxta qədər müxtəlif respublikaların nümayəndələrindən ibarət bir plenum (şura iclası) keçiriləcəkdir.

Qurultayda məşhur alimlərdən türkiyəli Fuad Köprülüzadə, almaniyalı Banq, Bartold, Samoyloviçlər iştirak edərək məruzələr oxuyacaqlar. Qurultay türkcə və rusca olmaqla iki dildə davam edəcəkdir.

Bu qurultay məşhur şairimiz Nəvainin beş yüz illik və Azərbaycanda müntəzəm türk mətbuatının əlli illik yubileyinə uyğunlaşdırılaraq açılacaqdır.

Qurultay çərçivəsində türk mətbuatı sərgisi (gəzintisi) təşkil olunacaqdır.

Bu qurultay münasibətilə Səmərqənddə çağırılmış məsləhət məclisinin qərarları ayrıca çap ediləcəkdir.

"Maarif və oqituvçi" ("Maarif və müəllim") jurnalı, 1925-ci il, № 11.

Yazını çapa professor Bahadır

Kərim hazırlayıb, Azərbaycan dilində professor Almaz Ülvi (Binnətova) uyğunlaşdırıb.