Türkün dişi maralı

Qədim türk mifoloji düşüncəsində soyun mənşəyi həmişə yalnız insan kişi ilə əlaqələndirilmirdi. Göytürklərin mənşə əfsanələrinin Çin mənbələrində qorunan variantlarında dişi qurd mühüm rol oynayır: məğlub edilmiş bir tayfadan sağ qalan oğlan uşağını dişi qurd bəsləyir, sonra ondan on oğul dünyaya gətirir və bu nəsildən Aşina soyunun meydana gəldiyi bildirilir. Yəni burada soyun başlanğıcında dayanan əsas fiqur dişi heyvandır.
Lakin türk mifologiyasında əcdadlıq yalnız qurd obrazı ilə məhdudlaşmır. Dişi maral da müqəddəs qoruyucu obrazdır. Bulan və ya Bolan, Pulan adı türk mifologiyası ədəbiyyatında bu dişi maral obrazı ilə əlaqələndirilir. Burada Bulan ana, qoruyucu və yol göstərən müqəddəs varlıq kimi düşünülür.
Qoruyucu dişi marala Qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovun "Ağ gəmi" romanında da rast gəlirik. Yazıçı məğlub edilmiş, soyu kəsilmək üzrə olan qədim qırğız xalqında qalmış iki körpənin buynuzlu dişi maral tərəfindən xilas edildiyini yazır. Adətən dişi marallar buynuzsuz olsa, burda buynuzlu olması xüsusilə qeyd edilir. O, həmçinin qırğız qəbirlərinə də maral buynuzu qoyulduğunu qeyd edir.
Maral buynuzunun qəbirlərə qoyulmasına bir çox türk xalqlarında da rast gəlinib. Həmçinin Azərbaycanda Naxçıvanda Gəmiqaya da qayaüstü rəsmlərdə də maral təsvirlərinə rast gəlinib. Bundan başqa xalq mahnılarında, xalçaların, sandıqların üstündə də maral rəsmlərinin olması təsadüfi deyil.
Burada Bulan və Bulcanın ad oxşarlığı xüsusilə maraqlı görünür. Bulan dişi maral, mifoloji qoruyucu; Bulca — kişi və mifoloji ulu əcdad.

Qədim türklərdə qoruyucu dişi maral, ana maral, dişi qurd obrazları qadına münasibətlərinə də müəyyən mənada təsir edib.
Türkiyədənin bəzi yerlərində əmi, dayı arvadına Bula deyilir. Burada Bula adı ilə dişi maralın Bulan adı arasında maraqlı oxşarlıq diqqət çəkir.
Və yaxud Türkiyənin bəzi yerlərində, örnək üçün Gümüşhane əyalətində qadın cinsiyyət orqanına "bilik", kişi cinsiyyət orqanına isə "bılik" deyirlər. Burdakı "bilik" sözünün hansı mənada işlənməsi isə araşdırılmalıdır.
"Bilik" sözü bizi "Bilgə" adına gətirir. Qədim türk dilində "bilgə" müdrik və bilikli mənasında işlənir.
İkinci Göytürk xaqanlığının qurucusu İltəris xaqanın arvadının adı Bilgə xatun idi. O həm də Bilgə xaqanın anasıdır. Bu həm də bizə göstərir ki, qədim türklərdə kişilər və qadınlar eyni adı daşımağı ayıb saymırdılar.
Eyni qadın xətti saç və hörük ənənəsində də davam edir. Türk dünyasının müxtəlif bölgələrində qadın saçının çoxsaylı hörüklərə bölünməsi, bəzi ənənələrdə isə qırx xırda hörük şəklində düzəldilməsi məlumdur. "Belik" sözü də bəzi türk dialektlərində saç hörüyü mənasında işlənir. Hörüklərə muncuq, metal bəzək, asqı və qoruyucu əşyaların bağlanması saçın sadəcə gözəllik vasitəsi olmadığını, qadının sosial və ritual kimliyinin bir hissəsinə çevrildiyini göstərir.
Burada dişi maralın budaqlanan buynuzları ilə çoxsaylı hörüklər arasında simvolik paralel də qurmaq mümkündür. Maralın başından budaqlanan buynuzlar və qadının başından ayrılan çoxsaylı hörüklər vizual olaraq bir-birini xatırladır.
Qadın saçının ritual əhəmiyyəti qadın şamanlarda daha aydın görünür. Altay, Tuva, Buryat və digər Sibir ənənələrində qadın şamanların saç və geyimləri ritual əşyalarla tamamlanırdı. Saça və hörüklərə bağlanan əşyalar qoruyucu və mərasim xarakterli funksiyalar daşıyırdı.

Ülviyyə Lalə