Uşağa “yox” deməyi necə öyrətməli?

Yeddi yaşlı qız sinif yoldaşı iki dəfə xahiş etdiyi üçün sevimli oyuncağını ona verir. Çünki imtina etməyi ayıb hesab edir. Bir saat sonra isə otağında ağlayır. Halbuki heç kim oyuncağını sındırmayıb və ya zorla əlindən almayıb. Onun qardaşı isə oxşar vəziyyətdə sakit şəkildə “yox” deyir və heç nə olmamış kimi oyununa davam edir. Bu fərqin səbəbi uşaqların hələ kiçik yaşlarından “yox” sözünü hansı hisslərlə əlaqələndirməsidir.

Lent.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, uşaq psixoloqlarının müşahidələrinə görə, imtina zamanı yaranan günahkarlıq hissi çox vaxt erkən uşaqlıq dövründə formalaşır. Uşaq böyüklərin istəyini yerinə yetirmədikdə qınaq və ya cəza ilə qarşılaşırsa, zamanla “yox” deməyi mənfi nəticələrlə əlaqələndirə bilər.

Bu emosional əlaqə sonradan həmyaşıdlarla münasibətlərə də təsir göstərir. Uşaq heç bir təhlükə olmadığı halda belə, dostunun istəyini rədd etdikdə özünü günahkar hiss edə bilər.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, uşağa şəxsi sərhədlərini qorumağı öyrətmək üçün ilk növbədə ailədə onun fikrinə və seçimlərinə hörmət edilməlidir.

Uşaqlarda imtina zamanı günahkarlıq hissi niyə yaranır?

Kiçik yaşlı uşaqlar “yox” dediklərinə görə özlərini mütləq günahkar hiss etmirlər. Lakin böyüklər onların imtinasına davamlı olaraq narazılıq, məyusluq və ya cəza ilə cavab verdikdə bu hiss tədricən formalaşa bilər.

Uşaq zamanla belə bir qənaətə gəlir ki, kiminsə istəyini yerinə yetirməmək həmin insanın sevgisini və ya razılığını itirmək deməkdir. Beləliklə, böyüdükcə dostlarının istəklərinə qarşı çıxmaqda çətinlik çəkir. Hətta özü istəmədiyi halda oyuncağını, yeməyini və ya şəxsi əşyalarını başqalarına verməyə razılaşa bilər.

Psixoloqların fikrincə, bu vəziyyəti dəyişmək üçün uşağa imtinanın normal davranış olduğunu göstərmək vacibdir.

Evdə “yox” deməyi məşq etdirmək niyə vacibdir?

Mütəxəssislər uşaqlarla ev şəraitində müxtəlif vəziyyətləri canlandırmağı tövsiyə edirlər. Məsələn, valideyn uşağından sevimli oyuncağını verməsini xahiş edə bilər. Uşaq isə sakit və nəzakətli şəkildə imtina etməyi məşq edə bilər.

Bunun üçün sadə ifadələrdən istifadə etmək mümkündür:

- “Bağışla, amma bunu istəmirəm”.

- “Bu oyuncaqla indi özüm oynamaq istəyirəm”.

- “Mənə bu uyğun deyil”.

- “Xeyr, təşəkkür edirəm”.

- “İndi bunu etmək istəmirəm”.

Belə məşqlər uşağın öz fikrini ifadə etməsinə kömək edir. O, imtina etdikdə mütləq kiminsə inciyəcəyini və ya onu cəzalandıracağını düşünmür.

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, bu cür məşqlərin müntəzəm aparılması real vəziyyətlərdə uşağın daha inamlı davranmasına şərait yaradır.

Valideynlərin ən çox yol verdiyi səhv

Bəzi valideynlər uşaqlarına dostlarına “yox” deməyi öyrətsələr də, evdə onların özlərinə qarşı etiraz etməsinə imkan vermirlər. Məsələn, uşaq valideyninin istəyini yerinə yetirmək istəmədikdə onu danlayır, inadkar adlandırır və ya cəzalandırırlar. Bu isə uşağa ziddiyyətli mesaj verir. O, bir tərəfdən öz hüquqlarını qorumağın vacib olduğunu eşidir, digər tərəfdən isə imtinanın mənfi nəticələrini yaşayır.

Psixoloqlar hesab edirlər ki, valideynlər uşağın əsaslandırılmış etirazına hörmət etməli, onun fikrini dinləməli və hər imtinanı tərbiyəsizlik kimi qiymətləndirməməlidirlər.

Uşaq hər şeyə “yox” deməyə başlasa, nə etməli?

Valideynləri narahat edən məsələlərdən biri də uşağın imtina etməyi öyrəndikdən sonra hər şeyə etiraz etməsidir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, sağlam imtina ilə kobud davranış arasında fərq var. Uşağa başqalarının istəyini rədd etməyin mümkün olduğunu, lakin bunu sakit və hörmətli şəkildə etməyin vacibliyini izah etmək lazımdır.

Məsələn, “Sənə verməyəcəyəm, çıx get!" demək əvəzinə, “Bağışla, amma indi bu oyuncağı vermək istəmirəm” ifadəsindən istifadə etmək olar. Beləliklə, uşaq həm şəxsi sərhədlərini qorumağı, həm də başqalarının hisslərinə hörmət etməyi öyrənir.

Uşağa neçə yaşından “yox” deməyi öyrətmək olar?

Uşaq psixoloqlarının müşahidələrinə əsasən, imtina etməklə bağlı ilkin bacarıqları üç-dörd yaşdan formalaşdırmaq mümkündür. Bu yaşda sadə oyunlar və rollu səhnəciklər daha effektiv hesab olunur.

Altı-yeddi yaşdan etibarən isə uşaqlarla dostların təzyiqi, şəxsi sərhədlər və başqalarının istəklərinə qarşı çıxmaq barədə daha ətraflı söhbətlər aparmaq olar. Valideynlərin uşağı yalnız sözəbaxan olduğuna görə deyil, öz fikrini nəzakətlə müdafiə etdiyinə görə də tərifləməsi tövsiyə edilir.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, uşağın “yox” deməyi bacarması onun kobud və ya eqoist olması demək deyil. Əksinə, bu bacarıq gələcəkdə sağlam münasibətlər qurmasına, həmyaşıdlarının təzyiqinə müqavimət göstərməsinə və şəxsi sərhədlərini qorumasına kömək edə bilər.

Uşağın özünü günahkar hiss etmədən imtina etməyi öyrənməsi üçün ən vacib şərt ailədə onun fikrinə hörmət göstərilməsi və “yox” sözünün cəza ilə əlaqələndirilməməsidir.