Uşağın fikrini dinləmək tərbiyənin bir hissəsidirmi? KÖŞƏ

Uşaqların böyüklərdən ən çox eşitdiyi cümlələrdən biri “sən hələ uşaqsan”dır. Bu cümlə bəzən yaş fərqini göstərir, bəzən də söhbəti bitirməyin ən asan yolu olur. Uşaq nəsə demək istəyir, böyüklər isə onun fikrinin hələ kifayət qədər ciddi olmadığını düşünür. Beləcə, söhbət başlamamış bitir.

Amma uşağın fikrini dinləmək onun dediyini mütləq qəbul etmək demək deyil.

Əsas məsələ uşağın danışmasına imkan verməkdir.

Uşaq bir hadisə haqqında fikrini söyləyəndə, məktəbdə baş verənləri danışanda, hansısa qərarla razılaşmadığını deyəndə onu dərhal susdurmaq əvəzinə dinləmək onun özünü dəyərli hiss etməsinə kömək edir. Çünki uşaq yalnız böyüklərin verdiyi qərarların icraçısı olmadığını, onun düşüncələrinin də əhəmiyyət daşıdığını anlayır.

Tərbiyə yalnız “bunu et”, “bunu etmə” deməkdən ibarət deyil. Uşağa nə üçün belə davranmalı olduğunu izah etmək də tərbiyənin bir hissəsidir. Bunun üçün isə əvvəlcə onun nə düşündüyünü bilmək lazımdır.

Bəzən valideyn uşağın hansısa davranışını səhv hesab edir, amma həmin davranışın səbəbini soruşmur. Uşaq dərs oxumaq istəmir, valideyn bunu tənbəllik kimi qiymətləndirir. Uşaq məktəbə getmək istəmir, bunu ərköyünlük hesab edir. Uşaq hansısa dostu ilə görüşmək istəmir, böyüklər bunun səbəbini öyrənmədən qərar verirlər.

Halbuki uşağın davranışının arxasında başqa bir səbəb ola bilər.

Bəlkə dərsi başa düşmür. Bəlkə sinifdə özünü narahat hiss edir. Bəlkə dostu ilə problem yaşayıb. Bəlkə sadəcə yorulub. Uşaq danışmadıqca bunları bilmək mümkün deyil.

Dinləmək məhz burada vacib olur.

Uşaq danışanda böyüyün vəzifəsi dərhal həll yolu tapmaq deyil. Bəzən uşağın ehtiyacı sadəcə eşidilməkdir. Onun danışmasına imkan vermək, sözünü yarıda kəsməmək və hisslərini kiçiltməmək belə münasibətdə böyük fərq yarada bilər.

“Buna görə ağlama”, “bu nə problemdir ki?”, “sən hələ uşaqsan, bunları başa düşməzsən” kimi cümlələr böyüklər üçün adi görünə bilər. Amma uşaq üçün öz hisslərinin əhəmiyyətsiz olduğu mesajını yarada bilər. Bu cümlələri tez-tez eşidən uşaq bir müddət sonra danışmaq əvəzinə susmağı seçə bilər.

Ən təhlükəli məqam da budur.

Çünki uşaq danışmağı dayandıranda onun problemi də yox olmur. Sadəcə böyüklər artıq həmin problemdən xəbər tutmurlar.

Digər tərəfdən, uşağın hər istəyini yerinə yetirmək də onu dinləmək deyil. Valideyn uşağın fikrini eşidə, səbəbini anlaya və yenə də “xeyr” deyə bilər. Fərq ondadır ki, bu “xeyr” uşağın fikrini heçə sayaraq deyil, ona səbəb izah edilərək deyilir.

Məsələn, uşaq gecə gec saatlara qədər telefondan istifadə etmək istəyir. Valideyn buna icazə verməyə bilər. Amma sadəcə “çünki mən belə deyirəm” demək əvəzinə bunun səbəbini izah etmək uşağın qərarı anlamasına kömək edir. Uşaq razılaşmaya bilər, amma ən azı onun fikrinin eşidildiyini bilir.

Bu, gələcəkdə öz fikrini ifadə etmək bacarığı üçün də vacibdir.

Fikrinin dinlənildiyini görən uşaq böyüdükcə başqasını dinləməyi də öyrənir. Çünki ünsiyyət yalnız danışmaqdan ibarət deyil. Qarşındakı insanın sözünə yer vermək də öyrənilən davranışdır.

Əslində uşağın fikrini dinləmək valideynin nüfuzunu azaltmır. Əksinə, düzgün qurulduqda uşağın valideynə olan etibarını gücləndirir. Uşaq bilir ki, hər istədiyini əldə etməyəcək, amma narahat olduğu zaman danışa biləcəyi bir insan var.

Bu fərq çox vacibdir.

Çünki tərbiyəli uşaq yalnız deyilənə əməl edən uşaq deyil. Nə üçün belə davrandığını anlayan, öz fikrini ifadə edə bilən və başqasının fikrinə də hörmət edən uşaqdır.

Uşağın fikrini dinləmək ona böyüklərin qərarlarını idarə etmək hüququ vermir.

Ona sadəcə ailənin içində bir səsinin olduğunu göstərir.

Bəlkə də tərbiyənin ən mühüm hissələrindən biri budur: uşağa dünyanı izah etməzdən əvvəl onun dünyasında nələrin baş verdiyini dinləmək.

Çünki bu gün sözünü dinlədiyimiz uşaq sabah fikrini qorxmadan deyən bir yetkin olacaq və bəlkə də yaxşı tərbiyənin nəticəsi hər deyilənə “hə” deyən uşaq yox, fikrini deməyi, “xeyr” cavabını qəbul etməyi və başqasını dinləməyi bacaran insandır.