Uşağın sualı niyə bəzən dəcəllik kimi görünür? KÖŞƏ

“Bu niyə belədir?”, “Bəs sonra nə olacaq?”, “Niyə mən bunu edə bilmirəm?”, “Göydəki ay bizi necə izləyir?” Uşaqların sualları bəzən bitmək bilmir. Böyük üçün adi görünən bir hadisə uşağın gözündə cavabı bilinməyən böyük bir sirrdir. O isə həmin sirri açmaq üçün soruşur. Amma qəribədir ki, uşağın ən təbii davranışlarından biri – sual verməsi – bəzən böyüklər tərəfindən dəcəllik kimi qəbul edilir.

Səhər tələsən valideyn üçün eyni sualın beşinci dəfə verilməsi yorucu ola bilər. Evdə iş görən ana və ya ata uşağın ardıcıl suallarına cavab verməyə vaxt tapmaya bilər. Müəllim dərsi çatdırmağa çalışarkən uşağın mövzu ilə bağlı verdiyi əlavə sualı “dərsi bölmək” kimi görə bilər. Beləcə, böyüklərin tələskənliyi uşağın marağına “sakit ol”, “çox sual vermə”, “indi vaxtı deyil” kimi cavablarla qayıdır.

Əslində uşaq çox vaxt cavabı bilməkdən daha çox dünyanı anlamağa çalışır. Onun üçün “niyə?” sadəcə sual sözü deyil. Bu söz düşünməyin başlanğıcıdır. Uşaq bir hadisənin səbəbini soruşduqca əlaqə qurur, eşitdiklərini müqayisə edir, öz fikrini formalaşdırır. Bu gün valideynə verdiyi sadə sual sabah məktəbdə, universitetdə, iş həyatında qarşılaşdığı problemi araşdırmaq bacarığının təməli ola bilər.

Problem isə sualın özündə deyil, böyüklərin ona münasibətində başlayır. Uşaq bir neçə dəfə “niyə?” soruşanda valideyn bunu tərbiyəsizlik kimi qəbul edirsə, uşaq bir müddət sonra sual verməməyin daha təhlükəsiz olduğunu öyrənir. “Böyüklərdən soruşmaq olmaz”, “sual versəm əsəbiləşərlər”, “mənim fikrim vacib deyil” düşüncəsi belə yavaş-yavaş formalaşa bilər.

Daha bir maraqlı məqam var. Uşaqların verdiyi bəzi suallar böyükləri çətin vəziyyətə salır. Çünki onların sualları bəzən bizim özümüzün cavablandırmaq istəmədiyimiz mövzulara toxunur. “Niyə insanlar mübahisə edir?”, “Niyə filankəs bizimlə danışmır?”, “Niyə bəzi insanların pulu çoxdur, bəzilərinin azdır?” kimi sualların hazır cavabı yoxdur. Belə məqamlarda uşağı susdurmaq asan görünür. Amma asan cavab həmişə doğru tərbiyə üsulu olmur.

Əlbəttə, uşağın hər sualına həmin saniyə cavab vermək mümkün deyil. Böyüklərin də yorulduğu, məşğul olduğu vaxtlar var. Burada əsas məsələ hər suala dərhal cavab verməkdən çox, uşağa sualının əhəmiyyətli olduğunu hiss etdirməkdir. “İndi məşğulam, amma bir azdan danışaq” deməklə “belə şeylər soruşma” demək arasında böyük fərq var. Birinci halda uşaq gözləməyi öyrənir, ikinci halda isə susmağı.

Uşağın sualını dinləmək o demək deyil ki, valideyn onun hər fikri ilə razılaşmalıdır. Əksinə, bəzən uşağın sualına başqa sualla cavab vermək daha faydalıdır. “Sən necə düşünürsən?”, “Səncə bunun səbəbi nədir?” demək uşağı hazır cavab gözləməkdən çıxarıb düşünməyə yönəldir. Beləliklə, söhbət sadəcə sual-cavabdan ibarət olmur.

Bir də uşaqların verdiyi “yersiz” görünən suallar var. Böyüklər üçün yersiz olan sual uşağın dünyasında çox ciddi məsələ ola bilər. Çünki uşaq hələ hansı sualın uyğun, hansının uyğun olmadığını bizim kimi ayırd edə bilmir. Bu sərhədləri ona izah etmək lazımdır, utandırmaq yox.

Bəzən uşağın çox sual verməsindən narahat oluruq, amma illər sonra onun niyə daha az danışdığını düşünürük. Halbuki aradakı əlaqə çox sadə ola bilər. Uşaq dəfələrlə sual verib qarşılığında səbrsizlik görürsə, bir gün sual verməyi dayandırır. Böyüklər bunu “uşaq sakitləşdi” kimi qəbul edə bilər. Halbuki bəlkə də sadəcə öyrənib ki, maraq göstərmək həmişə yaxşı qarşılanmır.

Uşağın sualı bəzən yorucu, bəzən gülməli, bəzən də cavablandırılması çətin ola bilər. Amma onun arxasında dünyanı anlamaq istəyən bir ağıl dayanır. Tərbiyə yalnız uşağa nəyi etməməyi öyrətmək deyil. Həm də ona düşünmək, soruşmaq, araşdırmaq və bilmədiyini etiraf etmək üçün təhlükəsiz mühit yaratmaqdır.

Çünki uşağın bu gün verdiyi “niyə?” sualı sabah onun dünyaya baxışını müəyyən edən “nə üçün belədir?” düşüncəsinə çevrilə bilər. Sual verməyi dəcəllik hesab etdiyimiz yerdə isə bəzən uşağın sadəcə səsini yox, marağını da yavaş-yavaş susdururuq.