ÜST yeni epidemiyaları 24 saat ərzində aşkarlamağı hədəfləyir

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) Pandemiya və Epidemiya Kəşfiyyatı Mərkəzinin yeni beşillik strategiyasını təqdim edib. Strategiyanın əsas məqsədi 2030-cu ilədək hər bir ölkənin yeni yaranan sağlamlıq təhdidlərini 24 saat ərzində müəyyənləşdirmək və qiymətləndirmək imkanına malik olmasını təmin etməkdir.

Təhlükələrin erkən aşkarlanması qlobal sağlamlığın qorunmasının əsas şərtlərindən biridir. Bu, xəstəliklərin genişmiqyaslı epidemiyalara çevrilməsinin və beynəlxalq səviyyədə yayılmasının qarşısını vaxtında almağa imkan verə bilər. Yeni strategiya ölkələrin sağlamlıq təhdidlərini sürətlə müəyyənləşdirmək və anlamaq üçün zəruri imkanlarını gücləndirməyi nəzərdə tutur. Bunun üçün müvafiq sistemlərin qurulması, mütəxəssis potensialının artırılması və beynəlxalq tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi planlaşdırılır.

Berlin şəhərində keçirilən 2026-cı il Dünya Sağlamlıq Sammitinin açılışında çıxış edən ÜST-nin baş direktoru Tedros Adhanom Qebreyesus mərkəzin son beş ildə əldə etdiyi nəticələri diqqətə çatdırıb. “Yaradılmasından beş il sonra ÜST-nin Pandemiya və Epidemiya Kəşfiyyatı Mərkəzi qlobal sağlamlıq təhlükəsizliyi sisteminin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Yeni strategiya 2030-cu ilədək aydın yol xəritəsi müəyyənləşdirir və hökumətlərlə tərəfdaşları ortaq məqsəd ətrafında birləşdirir: hər bir ölkənin sağlamlıq təhdidlərinə böyük böhrana çevrilməzdən əvvəl sürətlə cavab verə bildiyi bir dünya”, - deyə o bildirib.

Mərkəz 2021-ci ildə COVID-19 pandemiyasının üzə çıxardığı ciddi çatışmazlıqlara cavab olaraq, Almaniya hökumətinin ilkin dəstəyi ilə yaradılıb. Həmin vaxtdan etibarən qurum 160 ÜST üzvü olan ölkə və 190 tərəfdaş təşkilatla əməkdaşlıq edib. Minlərlə alim və siyasətçi də yeni epidemik təhlükələrin aşkarlanması, patogenlərin müəyyənləşdirilməsi və cəmiyyətlərin qorunması istiqamətində bu işlərə cəlb olunub.

ÜST-nin yeni strategiyası qarşıdakı beş il ərzində beş əsas təşəbbüsün həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.

1. Açıq mənbələrdən epidemioloji məlumatların toplanması

Epidemik Təhlükələrə dair Açıq Mənbələrdən Kəşfiyyat Sistemi (EIOS) süni intellekt vasitəsilə hər gün minlərlə açıq informasiya mənbəyini real vaxt rejimində təhlil edir. Məqsəd potensial sağlamlıq təhlükələrinə işarə edən məlumatları erkən aşkar etməkdir. Sistemin qlobal ekspert şəbəkəsində 4 mindən çox mütəxəssis yer alır və ondan 125-dən çox üzv ölkə, eləcə də 30 regional və beynəlxalq təşkilat istifadə edir.

2. Patogenlərin beynəlxalq müşahidə şəbəkəsi

Beynəlxalq Patogen Nəzarəti Şəbəkəsi (IPSN) genom ardıcıllığının müəyyənləşdirilməsi və bioinformatika sahəsində ölkələrin imkanlarını gücləndirir. Bu texnologiyalar yeni patogenlərin xüsusiyyətlərini daha yaxşı anlamağa, diaqnostik testlərin, müalicə üsullarının və peyvəndlərin hazırlanmasını sürətləndirməyə kömək edir.

3. Alimlər və məlumat mütəxəssisləri arasında əməkdaşlıq

“Collaboratory” adlı əməkdaşlıq platforması modelləşdirmə və məlumat elmi sahəsində çalışan 2 mindən çox mütəxəssisi bir araya gətirir. Yeni təhlükə yarandıqda bu ekspertlər sürətlə səfərbər edilərək məlumatların təhlilinə və mümkün ssenarilərin qiymətləndirilməsinə kömək edə bilərlər.

4. Birgə epidemioloji müşahidə

83-dən çox ölkədə həyata keçirilən Birgə Müşahidə Təşəbbüsü milli qurumların, sistemlərin və mütəxəssislərin potensial sağlamlıq təhlükələrini aşkar etmək imkanlarını artırmağa yönəlib.Bu yanaşma “Vahid sağlamlıq” prinsipinə əsaslanır. Prinsip insan sağlamlığının heyvanların sağlamlığı və ətraf mühitlə sıx bağlı olduğunu qəbul edir.

5. İctimai səhiyyə üçün rəqəmsal imkanların genişləndirilməsi

Yeni rəqəmsal təşəbbüs ölkələr və tərəfdaşlar arasında məlumatların təhlükəsiz paylaşılmasına, təhlilinə və istifadəsinə imkan verən sistemlərin yaradılmasını nəzərdə tutur. Eyni zamanda, süni intellektdən məsuliyyətli şəkildə istifadə edilməsinə xüsusi diqqət yetiriləcək.

ÜST-nin məlumatına görə, yeni strategiyanın uğurla həyata keçirilməsi üçün davamlı maliyyələşdirmə, etibarlı tərəfdaşlıq və müxtəlif sahələr, elmi istiqamətlər və ölkələr arasında sıx əməkdaşlıq lazımdır. Sağlamlıq təhdidlərinin erkən aşkarlanması xəstəliklərin yayılmasını məhdudlaşdırmaqla yanaşı, səhiyyə sistemlərinə, iqtisadiyyata və insanların gündəlik həyatına dəyə biləcək zərəri də azalda bilər. ÜST-nin əsas məqsədi ölkələrin yalnız epidemiyalara reaksiya verməsi deyil, təhlükələri daha erkən müəyyənləşdirərək onların böyük böhrana çevrilməsinin qarşısını almağa hazır olmasıdır.

Lalə Mehralı